Aerosol Nedir? Sis, Duman ve Sprey Nasıl Ayrılır?
Aerosol, gaz ortamı içinde dağılmış katı veya sıvı taneciklerden oluşan heterojen bir karışımdır. Sis, duman, toz ve sprey aerosol örnekleridir. Aerosolü oluşturan tanecikler gaz içinde bir süre askıda kalabilir ve ışığı saçabilir.
Bu yazıda (5)
Aerosol, havada ya da başka bir gaz içinde dağılmış çok küçük katı taneciklerin veya sıvı damlacıkların oluşturduğu heterojen sistemdir. Günlük hayatta sis, duman, toz bulutu ve parfüm spreyi gibi örneklerle karşılaşılır.
Aerosolün tanımı
Aerosol, bir gazın içinde dağılmış katı taneciklerden veya sıvı damlacıklardan oluşur. Burada aerosol sözcüğü yalnızca tanecikleri değil, tanecikler ile onları çevreleyen gazın birlikte oluşturduğu karışımı ifade eder. Bu nedenle aerosol, tek bir madde değil, farklı fazların bir arada bulunduğu heterojen bir sistemdir.
Aerosolün oluşabilmesi için taneciklerin gaz ortamına yayılması gerekir. Tanecikler gazın içinde her yere eşit biçimde dağılmayabilir; ancak yeterince küçük olduklarında yer çekimiyle hemen dibe çökmez ve bir süre havada asılı kalabilir. Örneğin sis, havadaki çok küçük su damlacıklarının atmosferik gaz içinde dağılmasıyla oluşan bir aerosoldür. Duman da gaz ortamında taşınan katı ve bazen sıvı parçacıklar içerir.
Aerosoller doğal yollarla veya insan etkinlikleri sonucunda meydana gelebilir. Sis ve doğal toz bulutları doğal örneklere; sprey, duman ve bazı endüstriyel tanecik bulutları ise insan kaynaklı örneklere verilebilir.
Dağılan faz ve gaz ortamı
Bir aerosol iki temel bölümden oluşur: dağılan faz ve gaz ortamı. Dağılan faz, gazın içinde bulunan katı tanecikler veya sıvı damlacıklardır. Gaz ortamı ise bu tanecikleri taşıyan sürekli fazdır ve çoğu günlük aerosolde bu görev havaya aittir. Örneğin sisin dağılan fazı küçük su damlacıkları, gaz ortamı ise havadır; dumanın dağılan fazında katı parçacıklar bulunabilir.
Dağılan fazdaki tanecikler gazın içinde hareket eder, gaz akımlarıyla taşınır ve birbirleriyle çarpışabilir. Taneciklerin küçük olması, gaz direncinin ve hava hareketlerinin etkisini belirgin hâle getirir. Bu durum taneciklerin hemen çökmek yerine bir süre askıda kalmasına yardım eder. Tanecikler gaz içinde doğrudan ortama karışabileceği gibi, bazı gaz hâlindeki maddelerin taneciğe dönüşmesiyle de oluşabilir. Böylece gazdaki bir madde yoğunlaşarak yeni aerosol tanecikleri meydana getirebilir.
Örneğin bir sıvı, çok küçük damlacıklara ayrılıp havaya yayıldığında dağılan faz sıvı; bu damlacıkları taşıyan hava ise gaz ortamıdır. Katı bir maddenin çok küçük parçaları havaya karıştığında da dağılan faz katı taneciklerden oluşur. Aerosolün doğru tanımlanması için yalnızca katı ya da sıvı parçacıkları değil, bunların içinde bulunduğu gazı da birlikte düşünmek gerekir.
Aerosol çeşitlerine günlük hayattan örnekler
Aerosoller, dağılan fazın katı veya sıvı olmasına ve nasıl oluştuğuna göre farklı görünümlerde karşımıza çıkar. Sis ve pus, havada dağılmış küçük su damlacıklarından oluşan sıvı aerosollerdir. Duman çoğunlukla yanma veya ısınma sırasında oluşan çok küçük katı parçacıkların gaz içinde taşınmasıyla meydana gelir. Toz bulutu ise toprak, mineral ya da başka katı maddelerin küçük parçalarının havaya karışmasıyla oluşur.
Spreylerde bir sıvı, küçük damlacıklar hâlinde havaya dağıtılır. Parfümün püskürtülmesi, temizlik ürünlerinin sprey olarak uygulanması veya sulama sırasında oluşan ince su zerrecikleri bu duruma örnektir. Böyle bir sistemde sıvı damlacıklar dağılan fazı, hava ise gaz ortamını oluşturur. Aerosol sözcüğü günlük dilde bazen ürünü püskürten kutu veya düzenek için de kullanılır; bilimsel anlamda ise asıl kavram, gaz içindeki tanecik-damlacık ve gaz karışımıdır.
Aerosollerin oluşumu; bir maddenin parçalanıp gaz içine yayılması, damlacıkların havaya dağılması veya gaz hâlindeki bir maddenin taneciklere dönüşmesiyle gerçekleşebilir. Aerosol taneciklerinin boyutu, havada kalma ve taşınma davranışını etkileyen önemli bir etkendir; ancak bu konu ayrıntılı bir tanecik boyutu incelemesi gerektirir. Aerosollerin insan sağlığı ve solunum sistemiyle ilişkisi ise ayrı bir konudur.
Aerosolün temel özellikleri
Aerosol heterojen bir karışımdır; çünkü gaz ortamı ile gaz içinde bulunan katı veya sıvı tanecikler aynı fazı oluşturmaz. Tanecikler gazın içinde dağılmış hâlde bulunur ve özellikle küçük olduklarında bir süre askıda kalabilir. Bunun nedeni, taneciklerin yer çekimiyle aşağı doğru hareket ederken gaz direnci ve hava akımlarından da etkilenmesidir. Bu yüzden bir odadaki duman ya da püskürtülmüş ince bir sprey, tanecikler hemen çökmek yerine hava hareketleriyle yayılabilir.
Aerosollerin bir başka temel özelliği ışığı saçabilmeleridir. Işık, gaz içinde dağılmış taneciklere çarptığında yön değiştirebilir ve bu nedenle aerosol içeren ortam daha bulanık veya görünür hâle gelebilir. Sisli havanın görüşü azaltması, havadaki su damlacıklarının ışığın ilerleyişini etkilemesiyle açıklanabilir. Dumanlı bir ortamda ışık huzmesinin belirginleşmesi de gaz içindeki parçacıkların ışığı saçmasına örnektir.
Aerosol tanecikleri zamanla birleşebilir, gaz ortamından uzaklaşabilir veya yer çekiminin etkisiyle çökelmeye başlayabilir. Bu nedenle aerosolün görünümü ve kalıcılığı sabit değildir; taneciklerin özellikleri, gazın hareketi ve ortam koşulları davranışı etkiler. Taneciklerin boyutu da bu davranışta etkilidir, fakat burada yalnızca temel özellik olarak dikkate alınmalıdır.
Aerosolün çözelti ve süspansiyondan temel farkı
Çözelti, bir maddenin başka bir madde içinde tanecik düzeyinde ve homojen biçimde dağılmasıyla oluşur. Tuzlu su buna örnektir: Tuz, su içinde gözle seçilemeyecek kadar küçük düzeyde dağılır ve karışımın her yerinde bileşim aynıdır. Aerosolde ise katı tanecikler veya sıvı damlacıklar bir gaz içinde dağılmıştır. Tanecikler ayrı bir faz olarak bulunduğundan aerosol heterojendir; sis ve duman bu yapıyı gösterir.
Süspansiyon da dağılmış tanecikler içeren heterojen bir karışımdır; ancak günlük kimya örneklerinde katı taneciklerin genellikle bir sıvı içinde dağılması ve zamanla çökelmesiyle tanınır. Çamurlu su, katı parçacıkların sıvı içinde bulunduğu bir süspansiyondur. Aerosolde taşıyıcı ortam gazdır. Bu nedenle tozun havada dağılması aerosol, aynı katı taneciklerin suda bulunması ise süspansiyon örneği olarak düşünülebilir.
Aerosol ile süspansiyon arasındaki sınır, taneciklerin boyutu ve çökme eğilimi bakımından her zaman kesin değildir. Çok büyük ve belirgin biçimde çöken parçacıklar aerosol yerine süspansiyon olarak değerlendirilmeye daha yakındır. Ayırt etmede iki soru işe yarar: Dağılan tanecik katı mı yoksa sıvı mı, bu tanecikleri taşıyan sürekli ortam gaz mı yoksa sıvı mı? Gaz ortamında dağılmış ince katı veya sıvı tanecikler söz konusuysa aerosol tanımı uygundur.
Sisli havada su damlacıkları havada dağıldığı için görüş azalır; parfüm veya temizlik spreyi kullanıldığında ise sıvı, hava içinde küçük damlacıklar hâlinde yayılır. Tozlu bir ortamda havaya karışan katı parçacıklar da aerosol oluşturur.
Aerosolü tanımlarken yalnızca katı veya sıvı tanecikleri söylemek eksiktir; gaz ortamını da tanıma katmak gerekir. Çözelti homojen, aerosol ise gaz içinde dağılmış katı ya da sıvı tanecikler nedeniyle heterojen bir sistemdir.
Sık sorulan sorular
Aerosol yalnızca sprey kutusu mu demektir?
Hayır. Bilimsel olarak aerosol, gaz içinde dağılmış katı tanecik veya sıvı damlacıklarla bu gazın oluşturduğu heterojen sistemdir. Sprey bunun günlük hayattaki örneklerinden yalnızca biridir.
Sis aerosol müdür?
Evet. Sis, havada dağılmış küçük su damlacıklarından oluşan sıvı-gaz aerosolüdür.
Duman ile aerosol arasındaki ilişki nedir?
Duman bir aerosol çeşididir. Dumanın içinde çoğunlukla gaz ortamında taşınan çok küçük katı parçacıklar bulunur.
Aerosol ile çözelti arasındaki temel fark nedir?
Çözelti homojen bir karışımdır ve çözünen madde çözücü içinde tanecik düzeyinde dağılır. Aerosolde ise katı veya sıvı tanecikler bir gaz içinde ayrı faz olarak dağılır ve sistem heterojendir.
Tozlu hava aerosol sayılır mı?
Evet. Küçük katı toz parçacıkları havada dağıldığında gaz ortamında katı taneciklerden oluşan aerosol meydana gelir.
- •Wikipedia (EN) — Aerosol — Aerosol / girisen.wikipedia.org