Antijen Nedir? Bağışıklık Sistemi Antijenleri Nasıl Tanır?
Bilgilendirme: Bu içerik eğitim ve bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tavsiye yerine geçmez. Sağlığınızla ilgili durumlarda bir hekime başvurun.
Antijen, bağışıklık sistemi tarafından yabancı ya da tanınabilir bir yapı olarak algılanabilen madde veya moleküldür. B ve T lenfositlerinin reseptörleri antijenleri tanır; antikorlar ise bu tanımanın ardından üretilen özgül proteinlerdir. Mikroorganizmaların yüzey yapıları, toksinler ve kan grubu belirleyicileri antijenlere örnek verilebilir.
Bu yazıda (5)
Antijen, bağışıklık sisteminin tanıyabildiği ve bağışıklık yanıtıyla ilişkilendirdiği madde veya yapıdır. Çoğu antijen protein yapısındadır; ancak karbonhidratlar, lipitler ve nükleik asitler de antijenik özellik gösterebilir.
Antijenin tanımı
Antijen, bağışıklık sistemindeki belirli reseptörler tarafından tanınabilen molekül ya da yapıdır. Giriş düzeyinde antijenler çoğunlukla vücuda ait olmayan, yani bağışıklık sistemi tarafından “kendinden olmayan” olarak algılanan maddeler şeklinde tanımlanır. Bu tanınma, bağışıklık sisteminin ilgili yapıya karşı savunma oluşturabilmesinin başlangıç noktasıdır. Antijenlerin büyük bölümü proteinlerden oluşur; bunun yanında karbonhidratlar, lipitler ve nükleik asitler de antijen olabilir.
Bir antijenin etkisi, bağışıklık hücrelerinin onu rastgele değil, kendilerine uygun reseptörlerle seçici biçimde tanımasına dayanır. Örneğin uyumsuz bir kan naklinde, verici alyuvarlarının yüzeyindeki ve alıcının bağışıklık sistemi için yabancı olan kan grubu antijenleri savunma yanıtını tetikleyebilir. Bu örnekte antijen, alyuvarın yüzeyindeki belirleyici yapıdır; yanıtın kendisi veya bu yanıt sırasında üretilen antikor değildir.
Bir antijen genellikle tek bir noktadan oluşmaz; üzerinde farklı bağışıklık reseptörlerinin tanıyabileceği bölgeler bulunabilir. Bu küçük tanınma bölgelerine epitop denir; epitopların ayrıntılı özellikleri ayrı bir konudur.
Antijenin bağışıklık sistemi tarafından tanınması
B ve T lenfositleri, yüzeylerinde bulunan özgül reseptörler aracılığıyla antijenleri ayırt eder. Bir reseptörün şekli ve kimyasal özellikleri belirli bir antijen bölgesiyle uyumluysa tanıma gerçekleşebilir. B hücrelerinin reseptörleri antijenin özgün yapısını tanıyabilir; B hücreleri etkinleştiğinde antikor salgılayan plazma hücrelerine dönüşebilir. T hücreleri ise hücre içinde işlenerek MHC molekülleri üzerinde sunulan peptitleri yüzeylerindeki reseptörleriyle tanır; böylece yanıtın düzenlenmesine veya hedef hücrelerin etkisizleştirilmesine katkıda bulunur.
Bu nedenle antijenin tanınması, “vücuda giren her şeyin aynı şekilde yok edilmesi” anlamına gelmez. Hangi lenfosit reseptörünün antijene uyduğu, yanıtın hangi hücreler ve proteinler aracılığıyla sürdürüleceğini etkiler. Örneğin bakterilerin hücre duvarlarındaki tekrarlanan karbonhidrat yapıları B hücrelerinin yüzey reseptörlerini uyarabilir. Protein yapılı daha karmaşık antijenlere karşı ise B ve T hücrelerinin birlikte sağladığı sinyaller gerekebilir.
Antijenin hücreler tarafından parçalanıp T hücrelerine gösterilmesi, antijen işlenmesi ve antijen sunumu başlığında ayrıntılı olarak ele alınan farklı bir süreçtir. Antijen-antikor bağlanmasının mekanizmaları da bu temel tanımanın ötesinde ayrı bir konudur.
Antijen, antikor ve bağışıklık yanıtı arasındaki fark
Antijen, bağışıklık sisteminin tanıdığı hedef yapıdır. Antikor ise antijene karşı B hücrelerinden gelişen plazma hücreleri tarafından üretilen, belirli antijenlere özgü bir proteindir. Başka bir ifadeyle antijen yanıtın hedefi, antikor ise bu hedefi tanımaya ve işaretlemeye yardımcı olan savunma aracıdır. Antikorların diğer adı immünoglobulindir.
Bağışıklık yanıtı, antijenin tanınmasıyla başlayan daha geniş olaylar bütünüdür. Bu yanıt içinde B ve T lenfositlerinin etkinleşmesi, antikor üretimi ve başka bağışıklık hücrelerinin devreye girmesi yer alabilir. Örneğin bir bakterinin yüzeyindeki yapı antijen olabilir; bu yapıyı tanıyan B hücrelerinin çoğalması ve plazma hücrelerinin antikor üretmesi ise bağışıklık yanıtının parçalarıdır. Antikorlar antijene bağlanarak onu başka savunma mekanizmalarının tanıyabileceği şekilde işaretleyebilir.
Kısaca antijen “neyin tanındığını”, antikor “tanımaya yardımcı olan özgül proteini”, bağışıklık yanıtı ise bu tanımaya karşı gelişen hücresel ve moleküler süreci ifade eder.
Antijen örnekleri
Antijenler farklı canlılardan veya farklı molekül türlerinden kaynaklanabilir. Mikroorganizmaların yüzeyindeki proteinler ve karbonhidratlar antijenlere örnektir. Bakterilerin hücre duvarlarında bulunan tekrarlanan karbonhidrat yapıları B hücrelerini uyarabilir. Virüslerde ve parazitlerde bulunan protein yapılı yüzey veya yapı bileşenleri de bağışıklık sistemi tarafından tanınabilir. Bu yüzden antijen yalnızca bakterilere özgü değildir; virüs, parazit ve diğer yabancı yapılarda da bulunabilir.
Bazı toksinler ve yabancı proteinler de antijenik özellik taşıyabilir. Bir toksin ya da yabancı protein bağışıklık sistemi tarafından tanındığında, ona özgü savunma yanıtı gelişebilir. Kan grubu antijenleri de önemli bir örnektir: Alyuvarların yüzeyindeki ABO ve Rh gruplarıyla ilişkili belirleyiciler, farklı bir kişiye aktarıldığında bağışıklık sistemi açısından yabancı kabul edilebilir. Uyumsuz kan aktarımında bu antijenler, antikorların alyuvarlara yönelmesine ve alyuvarların kümelenmesine yol açan bir yanıtla ilişkilidir.
Aşılar, bağışıklık sistemine bir etkene ait antijenik bilgiyi tanıtmak için kullanılabilir; tanı testlerinde de belirli antijenlerin varlığını araştırmak veya antijen-antikor özgüllüğünden yararlanmak mümkündür. Bu iki kullanımın ayrıntıları ayrı bir başlıktır.
Antijenlerin temel sınıflandırılması
Antijenler kaynaklarına ve bağışıklık sistemiyle ilişkilerine göre temel olarak birkaç grupta ele alınabilir. Yabancı antijenler, vücuda dışarıdan gelen ve bağışıklık sistemi tarafından kendine ait olmayan yapılar olarak algılanan antijenlerdir. Bakteri yüzeyindeki yapılar, yabancı proteinler ve başka bir kişiden aktarılan alyuvarların yüzey antijenleri bu gruba örnek verilebilir.
Otoantijen, kişinin kendi hücre veya dokularına ait bir yapının bağışıklık sistemi tarafından antijen olarak tanınmasıyla ilgili terimdir. Alerjen ise çoğu kişide zararsız olabilen, ancak duyarlı kişilerde alerjik bağışıklık yanıtını başlatabilen antijendir. Örneğin bazı çevresel proteinler alerjen gibi davranabilir. Böylece her antijen aynı kaynaktan gelmez ve her antijenin bağışıklık sistemiyle ilişkisi aynı biçimde ortaya çıkmaz.
Otoantijen, bağışıklık toleransı ve otoimmünite arasındaki ilişki daha kapsamlı bir konudur; burada yalnızca otoantijenin temel sınıflandırmadaki yeri belirtilmektedir.
Kan naklinden önce ABO ve Rh gruplarının belirlenmesi, alyuvar yüzeyindeki antijenlerin bağışıklık sistemi tarafından yabancı kabul edilmesini önlemeye yardımcı olur. Aşılar ve bazı tanı testleri de antijenlerin bağışıklık sistemi tarafından özgül biçimde tanınmasından yararlanır.
Antijen ile antikorun yönünü karıştırmamak gerekir: Antijen tanınan hedef yapıdır; antikor ise B hücrelerinden üretilen ve bu hedefe özgü savunma proteinidir. Bağışıklık yanıtı ise bu tanımanın ardından gerçekleşen daha geniş süreçtir.
Sık sorulan sorular
Antijen kısaca nedir?
Antijen, bağışıklık sistemi hücrelerinin özgül reseptörleriyle tanıyabildiği madde veya yapıdır. Genellikle yabancı bir yapı olsa da antijen kavramı yalnızca proteinlerle sınırlı değildir.
Antijen ile antikor arasındaki temel fark nedir?
Antijen bağışıklık sisteminin tanıdığı hedef, antikor ise B hücrelerinden gelişen plazma hücrelerinin ürettiği özgül savunma proteinidir.
Antijenler yalnızca mikroplarda mı bulunur?
Hayır. Mikroorganizmaların yüzey yapılarının yanı sıra toksinler, yabancı proteinler, kan grubu belirleyicileri ve bazı kişinin kendi yapılarına ait antijenler de bulunabilir.
Alerjen antijen midir?
Evet. Alerjen, duyarlı kişilerde alerjik bir bağışıklık yanıtı başlatabilen antijendir.
Antijen bağışıklık yanıtının kendisi midir?
Hayır. Antijen yanıtın tanıdığı hedeftir; bağışıklık yanıtı ise bu tanımanın ardından lenfositler, antikorlar ve diğer savunma mekanizmalarıyla gelişen süreçtir.
- •Anatomy and Physiology — Blood Typing / Antigens, Antibodies, and Transfusion Reactionsopenstax.org
- •Anatomy and Physiology — The Adaptive Immune Response: T lymphocytes and Their Functional Types / Antigensopenstax.org
- •Anatomy and Physiology — Key Terms / Key Termsopenstax.org
- •Biology — Key Terms / Key Termsopenstax.org
- •Anatomy and Physiology — The Adaptive Immune Response: B-lymphocytes and Antibodies / T cell-dependent versus T cell-independent Antigensopenstax.org
- •openstax.orgopenstax.org
- •openstax.orgopenstax.org
- •openstax.orgopenstax.org
- •openstax.orgopenstax.org
- •openstax.orgopenstax.org
Bu konu şu silolarda da geçer: biyoloji