Apolar Kovalent Bağ Nedir? Elektronlar Nasıl Paylaşılır?
Apolar kovalent bağda bağ elektronları iki atom tarafından eşit ya da yaklaşık eşit paylaşılır. Atomların elektronegatiflikleri aynı veya birbirine çok yakın olduğunda bağda belirgin bir yük ayrımı oluşmaz. H₂, O₂, N₂ ve karbon-karbon bağları temel apolar bağ örnekleridir.
Bu yazıda (5)
Apolar kovalent bağ, atomların ortaklaşa kullandığı elektron çiftini iki tarafın da benzer ölçüde çekmesiyle oluşur. Bu nedenle bağın bir ucunda belirgin negatiflik, diğer ucunda belirgin pozitiflik ortaya çıkmaz.
Apolar kovalent bağın tanımı
Apolar kovalent bağ, iki atom arasındaki bağ elektronlarının eşit veya yaklaşık eşit paylaşılmasıyla oluşan kovalent bağdır. Kovalent bağda atomlar elektronları ortaklaşa kullanır; apolar bağda ise bu ortak elektron çifti belirgin biçimde atomlardan birine yaklaşmaz. Böylece bağ boyunca belirgin bir pozitif ve negatif uç meydana gelmez.
Bu durumun temel nedeni, bağa katılan atomların elektronları çekme eğilimlerinin aynı ya da birbirine çok yakın olmasıdır. Atomlar ortak elektron çiftini benzer kuvvetle çektiğinde elektronların ortalama bulunma olasılığı iki çekirdek arasında dengeli kalır. Örneğin H₂ molekülündeki iki hidrojen atomu aynı elemente ait olduğu için ortak elektron çiftini eşit biçimde çeker. Sonuçta H–H bağı apolar kovalent bağ olarak kabul edilir. Aynı mantıkla O₂ ve N₂ moleküllerindeki iki atom arasındaki bağlar da apolardır.
Apolar ifadesi, bağ elektronlarının paylaşım biçimini anlatır. Bağ tekli, ikili veya üçlü olabilir; önemli olan ortak elektronların atomlar arasında nasıl dağıldığıdır. Lewis gösteriminde ortak elektron çifti iki atomun arasına yerleştirilen bir çizgiyle gösterilebilir; ayrıntılı gösterim için Lewis yapısı kavramı ayrıca ele alınır.
Elektronegatiflik farkı ve elektronların paylaşılması
Elektronegatiflik, bir atomun kimyasal bağdaki elektronları kendine çekme eğilimidir. İki atomun elektronegatiflikleri arasındaki fark çok küçükse bağ elektronları bir atomun çevresinde belirgin biçimde toplanmaz ve paylaşım eşit ya da yaklaşık eşit gerçekleşir. Bu nedenle elektronegatiflik farkının düşük olması, apolar kovalent bağın tanınmasında kullanılan temel ölçütlerden biridir.
Elektronegatiflikler aynı olduğunda elektron çifti iki atom tarafından eşit çekilir. Aynı elementin atomları arasındaki bağlarda bu durum doğrudan görülür: H–H, O=O ve N≡N bağlarında iki bağ ortağı aynı elementtir. Fark çok küçük olduğunda da paylaşım tam eşit olmayabilir; ancak elektron yoğunluğundaki dengesizlik belirgin olmadığı için bağ apolar kabul edilebilir. Karbon-karbon bağları da iki bağ ortağı aynı element olduğundan bu gruba girer.
Elektronegatiflik farkı arttıkça ortak elektron çifti daha elektronegatif atoma doğru daha fazla çekilir. Böylece bağda kısmi yükler ve bir bağ dipolü oluşabilir; bu tür bağlar polar kovalent bağ olarak adlandırılır. Farkın yaklaşık yorumunda kesin bir sayı ezberlemekten önce atomların aynı mı, yoksa elektron çekme eğilimleri belirgin biçimde farklı mı olduğuna bakmak temel düzeyde yeterlidir. Kovalent bağların ayrıntılı sınıflandırılması farklı bir başlığın konusudur.
Apolar kovalent bağ örnekleri
Apolar kovalent bağların en kolay örnekleri aynı elementin iki atomu arasında oluşan bağlardır. H₂ molekülünde H–H, O₂ molekülünde O=O ve N₂ molekülünde N≡N bağı bulunur. Her örnekte bağın iki tarafındaki atomlar aynı olduğu için elektronegatiflik farkı yoktur; ortak elektron çiftleri iki atom tarafından eşit çekilir. Bağın tekli, ikili veya üçlü olması, tek başına onun polar olup olmadığını belirlemez.
Halojen moleküllerinde de benzer bir durum görülür. F₂, Br₂ ve I₂ gibi iki özdeş atomdan oluşan moleküllerde atomlar bir ortak elektron çifti paylaşır ve bu bağ apolar kabul edilir. Karbon-karbon bağları da aynı elementin atomları arasında kurulduğu için apolar bağlara örnektir. Örneğin bir organik yapıda iki karbonu birbirine bağlayan C–C bağı, bağ ortaklarının elektronegatiflikleri aynı olduğundan apolardır.
Bir bağı incelerken önce bağın iki ucundaki atomlara bakılmalıdır. Aynı atomlar arasındaki bağlar doğrudan apolar kabul edilir; farklı atomlar arasında ise elektronegatifliklerin birbirine ne kadar yakın olduğu değerlendirilir.
Apolar ve polar kovalent bağ arasındaki fark
Apolar ve polar kovalent bağların ikisinde de atomlar elektronları ortaklaşa kullanır. Fark, ortak elektron çiftinin bağdaki dağılımındadır. Apolar kovalent bağda elektron çifti eşit veya yaklaşık eşit paylaşılır ve belirgin bir yük ayrımı oluşmaz. Polar kovalent bağda ise atomların elektronegatiflikleri farklı olduğu için ortak elektron çifti elektronegatifliği daha büyük olan atoma doğru çekilir.
Bu çekilme, bağın iki ucunda kısmi yüklerin oluşmasına yol açar: elektronları daha güçlü çeken uç kısmen negatif, diğer uç ise kısmen pozitif özellik kazanır. Dolayısıyla yalnızca “elektronlar ortaklaşa kullanılıyor” demek bağın apolar olduğunu göstermez; paylaşımın ne kadar dengeli olduğu da incelenmelidir. H–H, O=O ve N≡N bağları özdeş atomlar içerdiğinden apolardır. Farklı elektronegatiflikteki iki atom arasındaki bir kovalent bağda ise elektronların eşit dağılmaması polar bağ özelliği oluşturabilir.
Kısaca ayırt etme ölçütü şöyledir: elektronegatiflik farkı yoksa veya çok küçükse apolar, fark belirginse polar kovalent bağ düşünülür. Bu değerlendirme bağın kendisine aittir; molekülün tamamının polar olup olmadığı ayrı bir değerlendirmedir.
Apolar bağ ile apolar molekül arasındaki ayrım
Apolar bağ ve apolar molekül aynı kavram değildir. Apolar bağ, tek bir bağdaki elektron paylaşımının dengeli olduğunu anlatır. Apolar molekül ise molekülün tamamında net bir dipol momentin bulunmamasıyla ilgilidir. Bu nedenle bir soruda “bağ apolar mı?” denildiğinde bağın iki atomuna ve elektronegatiflik farkına; “molekül apolar mı?” denildiğinde ise molekülün bütünündeki yük dağılımına bakılır.
H₂, O₂ ve N₂ bu ayrımı öğrenmek için kolay örneklerdir: Bu moleküllerdeki bağlar apolardır ve moleküllerin tamamı da apolar özellik gösterir. Ancak bir molekülün apolar olması, içindeki her bağın mutlaka apolar olduğu anlamına gelmez. Farklı atomlar arasındaki polar bağların molekül içindeki toplam etkisi, molekülün genel dipol momentini belirler. Bu toplam değerlendirmede atomların moleküldeki dizilişi önem taşıdığından molekül polaritesi ve molekül geometrisi ayrı bir konudur.
Bu yüzden “apolar bağ” ifadesi bağ düzeyinde, “apolar molekül” ifadesi ise molekülün tamamı düzeyinde kullanılır. İki kavramı birbirine eşitlememek, temel kimya sorularında doğru sınıflandırma yapmayı sağlar.
Aynı elementin atomları arasındaki H–H, O=O, N≡N ve C–C bağları, elektronegatiflik farkı olmadığı için doğrudan apolar kabul edilir. Bağın tekli, ikili veya üçlü olması polariteyi tek başına belirlemez; elektronların paylaşım dengesi belirleyicidir.
Sık sorulan sorular
Apolar kovalent bağda elektronlar tamamen hareketsiz ve tam ortada mı bulunur?
Hayır. Elektronlar sürekli hareket hâlindedir; apolar bağda önemli olan, ortak elektron çiftinin iki atom tarafından eşit veya yaklaşık eşit çekilmesidir.
H₂, O₂ ve N₂ neden apolar bağ içerir?
Bu moleküllerde bağ yapan iki atom aynı elemente aittir. Elektronegatiflik farkı olmadığı için ortak elektron çifti eşit paylaşılır.
Karbon-karbon bağı apolar mıdır?
Evet. Bağın iki tarafında da karbon atomu bulunduğundan elektronegatiflik farkı yoktur ve C–C bağı apolar kabul edilir.
Apolar bağ ile apolar molekül aynı şey midir?
Hayır. Apolar bağ tek bir bağdaki elektron paylaşımını, apolar molekül ise molekülün tamamındaki net yük ayrımını ifade eder.
Bağın tekli, ikili veya üçlü olması apolar olup olmadığını belirler mi?
Hayır. Polariteyi belirleyen temel ölçüt, bağ elektronlarının atomlar arasında eşit ya da eşitsiz paylaşılması ve elektronegatiflik farkıdır.
- •Chemistry — Lewis Symbols and Structures / Lewis Structuresopenstax.org
- •Chemistry: Atoms First — Lewis Symbols and Structures / Lewis Structuresopenstax.org
- •Chemistry — Key Terms / Key Termsopenstax.org
- •Chemistry: Atoms First — Key Terms / Key Termsopenstax.org
- •openstax.orgopenstax.org
- •openstax.orgopenstax.org
- •openstax.orgopenstax.org
- •openstax.orgopenstax.org