Asonans Nedir? Şiirde Nasıl Bulunur ve Neyden Farklıdır?

Asonansın tanımı ve temel özellikleri

Asonans, şiirde aynı ya da birbirine yakın ünlü fonemlerin, yani ünlü seslerin, yakın konumdaki sözcüklerde veya hecelerde tekrarlanmasıdır. Türkçede bu tekrar a, e, ı, i, o, ö, u ve ü gibi ünlüler üzerinden fark edilir. Önemli olan yalnızca aynı harfin metinde bulunması değil, belirli bir ünlünün şiir boyunca veya bir dize grubunda işitilebilir bir yoğunluk kazanmasıdır. Bu nedenle asonans, şiirin anlamından bağımsız bir harf sayımı değil; sözcüklerin ses örgüsüyle ilgili bir ahenk unsurudur.

Örneğin “Akşamda uzak dağlar ağır ağır ağarır” dizesinde “a” ünlüsü birçok sözcükte yinelenir. “Akşamda”, “uzak”, “dağlar”, “ağır” ve “ağarır” sözcüklerindeki a sesleri, dize okunurken belirgin bir ses ortaklığı oluşturur. Burada asonansı meydana getiren şey, sözcüklerin aynı anlama gelmesi ya da aynı ekle bitmesi değil, ünlü seslerin birbirine yakın konumlarda tekrarlanmasıdır.

Asonansın ortaya çıkması için bütün ünlülerin aynı olması gerekmez; benzer ünlülerin tekrarı da bazı şiir incelemelerinde asonans kapsamında değerlendirilebilir. Bununla birlikte lise düzeyindeki bir incelemede önce açıkça baskınlaşan aynı ünlüyü aramak daha güvenlidir. Tek bir sözcükte veya rastlantısal birkaç yerde görülen ünlü ortaklığı, şiirin genel ses düzeniyle desteklenmiyorsa tek başına güçlü bir asonans örneği sayılmaz. Asonans özellikle vurgulu hecelerde belirginleştiğinde şiirin işitilen yapısına daha fazla katkı sağlar.

Ses tekrarı ile ahenk arasındaki ilişki

Her ünlü tekrarı otomatik olarak asonans oluşturmaz. Bir şiirde aynı ünlünün sık geçmesi, Türkçede o sesin yaygın kullanılmasından veya sözcüklerin anlam gereği seçilmesinden kaynaklanabilir. Asonans diyebilmek için tekrarın birbirine yakın sözcüklerde dikkat çekici olması ve okunduğunda dizeye belirli bir ses düzeni vermesi beklenir. Örneğin “Bir kış günü içimde bir düşünce” dizesinde i sesi birkaç kez geçer; ancak bu sesin gerçekten baskın olup olmadığı, dizedeki diğer ünlülerle karşılaştırılarak ve dize sesli okunduğunda bıraktığı etki dinlenerek belirlenir.

Ahenk, şiirde seslerin kulağa düzenli ve uyumlu gelmesidir. Asonans bu ahengi, aynı ünlünün aralıklı tekrarlarıyla kurar; tekrar sözcüklerin anlamını değiştirmez fakat dizenin akışını ve vurgusunu etkileyebilir. Bu yüzden inceleme sırasında yalnızca harfleri işaretlemek yerine tekrarın yoğunluğuna, yakınlığına ve şiirin okunuşunda belirginleşip belirginleşmediğine bakılmalıdır. Ünlü tekrarının yanında ünsüz tekrarları veya dize sonu benzerlikleri de bulunabilir; bunlar asonansla birlikte görülebilse de ayrı ses unsurlarıdır.

Bir şiir parçasında asonansı bulma yöntemi

Bir şiir parçasında asonans ararken önce parçayı anlamından bağımsız olarak sesli okumak gerekir. Ardından şu sıra izlenebilir:

1. Sözcüklerdeki ünlüleri belirleyin. Her dizede a, e, ı, i, o, ö, u ve ü seslerinin nerelerde bulunduğunu gözden geçirin.
2. Yakın sözcüklerde yinelenen ünlüleri işaretleyin. Özellikle art arda gelen veya aynı dize içinde birbirine yakın sözcüklerdeki tekrarlar daha dikkat çekicidir.
3. Baskın sesi karşılaştırın. Bir ünlünün diğerlerine göre belirgin biçimde daha fazla ve düzenli kullanılıp kullanılmadığına bakın.
4. Metni yeniden sesli okuyun. İşaretlediğiniz ses, okunuşta dizeye ortak bir tını veya akış kazandırıyor mu, bunu kontrol edin.
5. Tekrarın türünü adlandırın. Tekrar ünlülerdeyse asonans, ünsüzlerdeyse aliterasyon; dize sonlarında ses benzerliği varsa kafiye yönünden ayrıca inceleme yapılır.

Örnek olarak “Serin gece, derin dere, sessizce ilerler” parçasını ele alalım. Bu parçada e sesi “serin”, “gece”, “derin”, “dere”, “sessizce” ve “ilerler” sözcüklerinde tekrar edilir. E sesinin parçanın farklı noktalarında yoğunlaşması, okunuşta ortak bir tını yaratır; bu nedenle e ünlüsü üzerinden asonans bulunduğu söylenebilir. Karar verirken yalnızca “e” harflerini saymak yeterli değildir: Sesin sözcüklerde yakın biçimde yinelenmesi ve bütün parçanın işitilişinde fark edilir olması da gösterilmelidir.

Başka bir örnekte “Kuru bulutlar ufukta durur” ifadesinde u ünlüsü “kuru”, “bulutlar”, “ufukta” ve “durur” sözcüklerinde tekrarlanır. Bu tekrar, u sesini parçanın baskın ünlüsü hâline getirir. Buna karşılık bir dizede a, e, ı ve i seslerinin her biri yalnızca birer kez geçiyorsa belirgin bir asonans göstermek zordur. İnceleme sonucunu yazarken “Parçada ... ünlüsü, yakın sözcüklerde tekrarlandığı için asonans oluşturur” biçiminde ses, yer ve gerekçeyi birlikte belirtmek gerekir. Asonans şiirin ritim ve duygu etkisini de destekleyebilir; tekrarlanan ünlüler akışı belirginleştirerek sesin daha yumuşak, açık veya gergin algılanmasına katkı sağlayabilir.

Asonansın aliterasyondan farkı

Asonans ve aliterasyon arasındaki temel fark, tekrarlanan sesin türüdür. Asonansta ünlüler tekrarlanır; aliterasyonda ise aynı veya benzer ünsüzlerin yakın sözcüklerde yinelenmesiyle bir ses düzeni kurulur. “Sular susar, söğüt sallanır” gibi bir ifadede s ünsüzünün tekrarı aliterasyona örnek gösterilebilir. “Akşamda uzak dağlar ağır ağır ağarır” dizesindeki yoğun a sesleri ise asonans örneğidir.

Bir şiir parçasında iki unsur aynı anda bulunabilir. Örneğin bir dizede a ünlüsü sık tekrarlanırken d, g veya r ünsüzleri de belirgin biçimde yinelenebilir. Böyle bir durumda ünlü tekrarını asonans, ünsüz tekrarını aliterasyon olarak ayrı ayrı açıklamak gerekir. Karıştırmayı önlemek için sözcüklerin yazılışına değil, okunuşta öne çıkan seslere bakılmalıdır; çünkü asonans ve aliterasyon harf benzerliğinden çok ses tekrarına dayanır.

Asonansın kafiye ve rediften farkı

Asonans, kafiye ve redif aynı kavram değildir. Asonans şiirin herhangi bir bölümünde, birbirine yakın sözcüklerde ünlü seslerin tekrarlanmasıyla oluşabilir. Kafiye ise genellikle dize sonunda bulunan sözcükler arasındaki ses benzerliğidir. Bu nedenle asonans için dize sonlarının birbirine benzemesi şart değildir; dize içindeki ünlü tekrarları da asonans oluşturabilir.

Redif, dizelerin sonunda aynı görev ve anlamla tekrarlanan ek, sözcük veya sözcük grubudur. Örneğin dizelerin sonunda aynı görevde kullanılan “-ler” ekinin tekrarlanması redif yönünden incelenir. Asonansta ise aynı ekin veya sözcüğün tekrarlanması aranmaz; önemli olan ünlü sesin yinelenmesidir. Bir dize grubunda hem dize sonlarında kafiye ya da redif hem de dize içinde asonans bulunabilir. Bu unsurları ayırmak için önce tekrarın nerede olduğuna, sonra neyin tekrarlandığına bakılmalıdır: ünlü sesin yayılması asonans, dize sonundaki ses benzerliği kafiye, aynı görev ve anlamdaki ek veya sözcük tekrarı rediftir. Kafiye ile asonans bazı durumlarda örtüşebilir; ancak her asonans kafiye, her kafiye de yalnızca asonans değildir.