Bulaşıcı Hastalıklar Nedir? Bulaşma Yolları ve Korunma

Bulaşıcı hastalığın tanımı ve enfeksiyondan farkı

Bulaşıcı hastalık, hastalığa neden olan bir etkenin bir kaynaktan başka bir kişiye ya da canlıya geçebilmesi ve yeni canlıda hastalık oluşturabilmesi durumudur. Enfeksiyon ise bir mikroorganizmanın vücuda girmesi, burada bulunması veya çoğalmasıyla ilgili daha geniş bir kavramdır. Bu nedenle enfeksiyon ile bulaşıcı hastalık aynı anlama gelmez: Enfeksiyonun bulaşabilmesi için etkenin dışarı çıkabilmesi, başka bir konağa ulaşabilmesi ve orada hastalık oluşturabilecek koşulları bulabilmesi gerekir.

Bir hastalık etkeninin yayılabilmesi için yalnızca vücutta bulunması yeterli değildir. Etken, bir konaktan çıkmalı; temas, solunum, gıda-su veya başka bir taşıyıcı aracılığıyla yeni bir konağa ulaşmalıdır. Örneğin bir kişinin vücudunda bulunan etken başka bir kişiye geçemiyorsa bu durum bulaşıcı hastalık olarak değerlendirilmez. Buna karşılık hastalık etkeni bir kişiden diğerine aktarılabiliyor ve yeni kişide çoğalarak zarar oluşturabiliyorsa hastalık bulaşıcı nitelik taşır. Hastalığın vücutta nasıl geliştiği, bulaşma kavramından ayrı bir başlıktır ve ayrıntılı olarak başka bir konuda ele alınır.

Bir hastalığın yayılması, etkenin bir kişiden diğerine aktarılmasına bağlıdır; etkenin hastalık oluşturabilmesi için konakta çoğalması ve konağa zarar vermesi gerekir. Bu nedenle bulaşıcı hastalık, yalnızca bir mikroorganizmanın varlığı değil, aktarılma ve hastalık oluşturma olasılığıyla birlikte düşünülür.

Bulaşıcı hastalıklara neden olan etkenler

Bulaşıcı hastalıklara farklı biyolojik etkenler neden olabilir. Bakteriler tek hücreli canlılardır; bazıları vücutta çoğalarak, bazıları da ürettikleri zararlı maddeler aracılığıyla hastalığa yol açabilir. Virüsler çoğalmak için konak hücrelerden yararlanan etkenlerdir. Mantarlar ve parazitler de insanlarda hastalık oluşturabilen diğer etken gruplarıdır. Gıda kaynaklı hastalıklarda bakteriler, virüsler veya parazitlerle kirlenmiş yiyecek ve içecekler rol oynayabilir.

Bulaşma yolları

Bulaşma yolu, hastalık etkeninin kaynaktan duyarlı bir kişiye ulaşma biçimidir. Temas yoluyla bulaşmada etken, doğrudan kişiler arasındaki temasla veya kirlenmiş yüzey ve nesneler aracılığıyla taşınabilir. Solunum yolunda öksürme, hapşırma ya da konuşma sırasında çevreye yayılan damlacık veya parçacıklar başka bir kişinin solunum yollarına ulaşabilir. Gıda ve su yoluyla bulaşmada etken, kirlenmiş yiyeceklerin veya içeceklerin tüketilmesiyle vücuda girer. Vektör yolunda ise kene ya da sivrisinek gibi bir canlı, etkenin bir konaktan diğerine taşınmasına aracılık eder.

Her bulaşma yolunda etkenin izlediği güzergâh farklıdır. Temasta cilt, eller veya ortak kullanılan eşyalar öne çıkarken solunum yolunda solunum sistemi; gıda ve suda ağız ve sindirim sistemi; vektör yolunda ise taşıyıcının ısırması veya teması önem kazanır. Bu fark, korunma yönteminin de bulaşma yoluna göre seçilmesini gerektirir.

Örneğin gıda kaynaklı hastalıklar, hastalık yapıcı bakteri, virüs veya parazitlerle kirlenmiş yiyeceklerin tüketilmesi sonucunda ortaya çıkabilir. Çiğ ürünler, uygun biçimde işlenmemiş yiyecekler veya kirlenmiş üretim araçları etkenin taşınmasına aracılık edebilir. Vektör kaynaklı bulaşmaya örnek olarak Borrelia bakterisinin keneler aracılığıyla insanlara taşınması verilebilir; kene bu süreçte etkeni bir konaktan diğerine aktarır.

Bulaşma zinciri

Bulaşma zinciri, bir hastalık etkeninin kaynaktan duyarlı kişiye ulaşmasını açıklayan birbirine bağlı halkalardan oluşur. Bu zincirde etken, etkenin bulunduğu kaynak, çıkış kapısı, bulaşma yolu, giriş kapısı ve duyarlı kişi yer alır. Etken kaynaktan bir çıkış kapısıyla ayrılır; uygun bir bulaşma yolunu kullanarak yeni kişinin giriş kapısına ulaşır. Zincirin halkalarından biri kesilirse hastalık etkeninin yeni kişiye ulaşması zorlaşır veya engellenir.

Örneğin gıda kaynaklı bir durumda yiyecek, etkeni taşıyan araçtır; bulaşma yolu gıdanın tüketilmesi, giriş kapısı ise ağızdır. Etkenin kaynağı ise enfekte bir insan, hayvan, su ya da toprak olabilir. Kene kaynaklı bir durumda kene, etkenin konaklar arasında taşınmasını sağlayan vektördür. Bu zinciri bilmek, korunma önlemlerinin yalnızca hastalığa değil, bulaşmanın hangi halkasına yönelik olduğunu da anlamayı sağlar.

Temel korunma yolları

Bulaşıcı hastalıklardan korunmanın temeli, bulaşma zincirindeki halkaları kesmektir. El hijyeni ve yüzey temizliği temas yoluyla taşınan etkenlerin kişiye ulaşmasını azaltır. Gıda ve suyun güvenli olması, yiyeceklerin kirlenmesini ve etkenlerin ağız yoluyla vücuda girmesini önlemeye yardımcı olur. Gıdaların uygun biçimde işlenmesi ve hazırlanması da bu yolun kesilmesinde önemlidir. Kişisel eşyaların ortak kullanılmaması ve hastalık riski taşıyan temasların azaltılması, temas kaynaklı bulaşmayı sınırlayabilir.

Aşılama, belirli hastalık etkenleriyle karşılaşıldığında hastalığa karşı korunma yaklaşımının bir parçasıdır. Aşıların düzenli ve sağlık otoritelerinin önerdiği biçimde uygulanması, toplumdaki kişilerin hastalıkla karşılaşma ve hastalığı yayma riskini azaltmaya yardımcı olabilir. Hastalık belirtisi gösteren veya bulaştırma ihtimali bulunan kişinin uygun izolasyon uygulaması, etkenin çevresindeki kişilere geçişini sınırlar. İzolasyonun nasıl uygulanacağı hastalığa ve sağlık uzmanlarının önerilerine göre değişir.

Korunma yöntemi bulaşma yoluyla eşleştirilmelidir. Gıda ve su yolunda güvenli tüketim alışkanlıkları, temas yolunda el temizliği, solunum yolunda yakın teması azaltma ve uygun izolasyon, vektör yolunda ise taşıyıcı canlılarla teması önlemeye yönelik uygulamalar öne çıkar. Örneğin kirlenmiş gıdanın tüketilmesini önlemek, gıda-su yolundaki zinciri; hastalık sırasında uygun izolasyon uygulamak ise kaynaktan çevreye geçişi kesmeye yöneliktir. Bağışıklık sisteminin enfeksiyonlara verdiği yanıt ayrı bir konudur.

Bulaşıcı hastalıkların genel belirtileri

Bulaşıcı hastalıkların belirtileri etkene ve hastalığın vücutta etkilediği bölgeye göre değişebilir. Ateş, halsizlik, öksürük, burun akıntısı, ishal veya ciltte değişiklikler görülebilir; ancak tek bir belirti belirli bir bulaşıcı hastalığı kesin olarak göstermez. Tanı ve tedavi, bu makalenin kapsamı dışındaki ayrı bir konudur.

Günlük hayattan bulaşıcı hastalık örnekleri

Günlük hayatta solunum yoluyla yayılan hastalıklar, kirlenmiş gıda veya suyla ilişkili hastalıklar ve kene gibi vektörlerle taşınan hastalıklar bulaşıcı hastalıklara örnek oluşturur. Örneğin gıda kaynaklı hastalıklarda kirlenmiş yiyeceklerin tüketilmesi, etkenin kişiye ulaşmasına neden olabilir. Farklı günlük yaşam örnekleri için günlük hayattan bulaşıcı hastalık örnekleri konusuna bakılabilir.