Canlılar Hangi Âlemlere Ayrılır? Temel Özellikleri ve Örnekler

Canlıların âlemlere ayrılmasının amacı ve sınıflandırma ölçütleri

Sınıflandırma, çok sayıdaki canlıyı benzer ve farklı özelliklerine göre düzenleyerek tanımayı ve karşılaştırmayı kolaylaştırır. Bir âlem, ortak temel özellikler taşıyan canlıların oluşturduğu geniş bir gruptur. Örneğin bir kelebeği, çam ağacını ve bakteriyi aynı başlık altında incelemek yerine onların hücre yapısını, beslenmesini ve vücut özelliklerini karşılaştırmak, her birinin genel özelliklerini daha anlaşılır hâle getirir. Böylece bilim insanları canlı çeşitliliği hakkında ortak bir dil kullanabilir.

Âlemlere ayırmada önce hücrenin temel yapısına bakılır. Hücre içinde çekirdek ve zarla çevrili organeller bulunup bulunmaması önemli bir ölçüttür. Çekirdekli hücrelere ökaryot, belirgin çekirdeği bulunmayan hücrelere prokaryot denir. Hücre sayısı da başka bir ölçüttür: canlı tek hücreli veya çok hücreli olabilir. Beslenme biçimi de ayırt edicidir. Fotosentezle kendi besinini üreten canlılar ile besinini başka canlılardan ya da organik maddelerden alan canlılar aynı grupta değerlendirilmez. Hücre duvarının bulunması ve yapısı, hareket edebilme, vücut yapısının basit ya da karmaşık olması gibi özellikler de karşılaştırılır.

Bu ölçütler birlikte kullanılır; tek bir özellik her zaman yeterli değildir. Örneğin yeşil algler ışık enerjisini kullanıp besin üretebilir, ancak bazıları tek hücrelidir. Bu nedenle yalnızca fotosentez yapmalarına bakılarak bütün fotosentetik canlıların bitki olduğu söylenemez. Benzer biçimde mantarlar da genellikle hareketsizdir; fakat besinlerini bitkiler gibi üretmezler. Sınıflandırma yaklaşımları bilimsel bilgiler geliştikçe değişebilir. Bu yüzden bazı kaynaklarda beş, bazı kaynaklarda altı âlemle karşılaşılması, özellikle prokaryot canlıların tek bir grupta mı yoksa iki ayrı grupta mı ele alındığıyla ilişkilidir. Daha ileri sınıflandırmalarda âlemin altındaki ayrıntılı basamaklar ayrıca incelenir.

Bakteriler ve arkeler âlemleri

Bakteriler ve arkeler, prokaryot hücreli canlılardır. Prokaryot hücrelerde zarla çevrili belirgin bir çekirdek ve bu tür zarla çevrili organeller bulunmaz. Bu canlıların çoğu tek hücrelidir. Bakteriler ve arkeler geçmişte prokaryotlar adı altında birlikte ele alınabilse de günümüzde iki ayrı âlem olarak incelenebilir. Bu ayrım, hücre zarlarının yapısı ve hücresel özellikleri arasındaki farklılıklara dayanır.

Prokaryot canlılar çok farklı ortamlarda yaşayabilir. Ilıman çevrelerin yanında kaynar su kaynakları, çok tuzlu ortamlar, oksijensiz bölgeler ve sürekli donmuş alanlar gibi uç koşullarda bulunan türleri de vardır. İnsanların sindirim sisteminde ve derisinde yaşayan prokaryotlar bulunabilir; bazıları hastalıklara yol açarken bazıları çeşitli yiyeceklerin hazırlanmasında rol oynar. Bu nedenle bakteriler ve arkeler yalnızca mikroskopla görülen canlılar olarak değil, çevrede ve canlıların vücudunda önemli işlevleri olan geniş gruplar olarak düşünülmelidir. Bir canlının tek hücreli olması, onu otomatik olarak bakteri ya da arke yapmaz; hücrenin prokaryot özellik taşıması da dikkate alınır.

Protistler âlemi

Protistler, çoğunlukla ökaryot ve tek hücreli canlıların yer aldığı geniş bir gruptur. Ökaryot oldukları için hücrelerinde çekirdek bulunur. Protistler arasında besinini fotosentezle üretenler, besinini dışarıdan alanlar ve farklı beslenme özelliklerini bir arada gösterebilenler bulunabilir. Bu çeşitlilik, onları bitkilerden, mantarlardan ve hayvanlardan ayrı değerlendirmeyi gerektiren temel nedenlerden biridir.

Algler protistlere örnek verilebilir. Kahverengi, kırmızı ve altın renkli algler ışık enerjisini kullanabilse de bitkileri belirleyen yapısal ve biyokimyasal özelliklerin tümüne sahip değildir. Yeşil alglerin sınıflandırılması ise bazı özellikleri nedeniyle daha karmaşıktır: kara bitkilerine benzer pigmentler ve nişasta depolama özelliği taşıyan yeşil algler olduğu gibi, tek hücreli yeşil algler de vardır. Örneğin Chlamydomonas ve Chlorella tek hücreli yeşil alglerdir; Spirogyra ipliksi hücre zincirleri oluşturur, Ulva ise çok hücreli yapraksı bir yeşil algdir. Bu örnekler, protistlerin tek tip canlılardan oluşmadığını ve yalnızca görünüşe göre sınıflandırılamayacağını gösterir.

Mantarlar âlemi

Mantarlar, ökaryot hücreli canlılardır ve çoğu çok hücrelidir; ancak maya gibi tek hücreli mantarlar da bulunur. Mantarların hücrelerinde çekirdek vardır ve hücre duvarları bulunur. Onları bitkilerden ayıran en önemli özelliklerden biri beslenme biçimleridir: mantarlar fotosentez yaparak kendi besinlerini üretmez, besinlerini çevrelerindeki organik maddeleri parçalayarak ve emerek elde eder. Bu nedenle mantarlar heterotrof canlılardır.

Mantarların vücutları çoğu zaman ince ipliklerden oluşan bir yapı gösterir. Bu ipliksi yapı, besin maddelerinin bulunduğu yüzeyle temas alanını artırarak dışarıdaki maddelerden yararlanmayı kolaylaştırır. Ölü ve artık maddelerin parçalanmasına katkı sağlayan mantarlar, maddelerin doğadaki döngüsünde görev alır. Ekmek mayası ve şapkalı mantar, mantarlara verilebilecek günlük yaşam örnekleridir. Bir canlının hareketsiz olması ve hücre duvarı taşıması onun bitki olduğu anlamına gelmez; beslenme biçimi de mutlaka değerlendirilmelidir.

Bitkiler âlemi

Bitkiler, ökaryot ve çok hücreli canlılardır. Hücrelerinde çekirdek, çeşitli organeller ve çoğunlukla selüloz içeren hücre duvarı bulunur. Birçok bitki fotosentez yaparak ışık enerjisini kullanır ve kendi besinini üretir. Bu nedenle bitkiler genel olarak üretici canlılar olarak tanımlanır. Fotosentez için ışık, su ve havadan alınan karbondioksit gerekir; kökler su ve minerallerin alınmasına, gövde ve iletim dokuları ise maddelerin bitki içinde taşınmasına yardımcı olur.

Karada yaşayan bitkiler su kaybı, destek eksikliği ve üreme hücrelerinin suya bağlı olmadan taşınması gibi sorunlarla karşılaşır. Bu sorunlara karşı mumsu kütikula, gaz alışverişini düzenleyen stomalar, kökler ve iletim dokuları gibi yapılar gelişmiştir. Kütikula su kaybını azaltırken stomalar, karbondioksit alışverişi ile su buharı kaybı arasında denge kurulmasına yardım eder. Ksilem su ve mineralleri, floem ise fotosentezle üretilen besinleri bitkinin farklı bölümlerine taşır. Örneğin ağaçların kökleri toprağa tutunup su alırken gövdesindeki iletim dokuları bu suyu yapraklara ulaştırır. Bu özellikler, bitkilerin mantarlardan farklı olarak çoğunlukla kendi besinlerini üreten canlılar olduğunu gösterir.

Hayvanlar âlemi

Hayvanlar, ökaryot, çok hücreli ve heterotrof canlılardır. Hücrelerinde çekirdek bulunur; ancak bitki hücrelerindeki gibi hücre duvarları yoktur. Besinlerini kendileri üretmez, başka canlıları ya da onların oluşturduğu organik maddeleri tüketerek enerji ve yapı maddesi elde ederler. Hayvanların çoğu hareket edebilir ve çevresindeki değişikliklere tepki verebilir.

Hayvanların çok hücreli vücutları, farklı görevleri yapan hücrelerin bir araya gelmesiyle düzenlenir. Bu hücrelerin oluşturduğu dokular ve organlar, beslenme, hareket, algılama ve üreme gibi görevlerin yürütülmesini sağlar. Örneğin bir kedi besinini dışarıdan alır, kasları sayesinde hareket eder ve çevresindeki uyarıları duyu organlarıyla algılar. Bu özellikler onu bitkilerden ve mantarlardan ayırır. Bununla birlikte yalnızca hareket edebilmek hayvan olmanın tek ölçütü değildir; hücre yapısı, çok hücrelilik ve heterotrof beslenme birlikte değerlendirilir.

Âlemlerin temel özelliklerinin karşılaştırılması

Âlemleri karşılaştırırken en kullanışlı başlangıç noktası hücre yapısıdır. Bakteriler ve arkeler prokaryottur; yani hücrelerinde zarla çevrili belirgin çekirdek bulunmaz. Protistler, mantarlar, bitkiler ve hayvanlar ise ökaryottur. Bu grupların hücrelerinde çekirdek bulunur. Hücre sayısı da ayırt edicidir: bakteriler ve arkeler çoğunlukla tek hücrelidir; protistlerin önemli bir bölümü tek hücreli olsa da farklı vücut biçimleri gösterebilir; mantarlar, bitkiler ve hayvanlar genel olarak çok hücrelidir. Bu genellemeler, her canlıyı tanımlamak için tek başına yeterli değildir; diğer özelliklerle birlikte kullanılmalıdır.

Beslenme biçimi ikinci önemli karşılaştırma ölçütüdür. Bitkiler çoğunlukla fotosentezle kendi besinini üretir. Hayvanlar ve mantarlar besinlerini dışarıdan alır; ancak hayvanlar besini tüketirken mantarlar organik maddeleri parçalayarak ve emerek beslenir. Protistler arasında hem fotosentez yapan hem de dışarıdan beslenen canlılar bulunabilir. Bakteriler ve arkeler de tek bir beslenme biçimine indirgenemez; farklı türleri farklı çevre koşullarında yaşayabilir.

Hücre duvarı bakımından da gruplar birbirinden ayrılır. Bitkilerde hücre duvarı bulunur; mantarlarda da hücre duvarı vardır, fakat mantarların beslenme biçimi bitkilerden farklıdır. Hayvan hücrelerinde hücre duvarı bulunmaz. Bakterilerde ve arkelerde de hücre duvarı özelliği dikkate alınabilir; ancak bu grupları birbirinden ayırmak için hücresel yapıdaki başka farklar da değerlendirilir. Protistlerde ise tek bir hücre duvarı özelliği bütün grubu açıklamaz.

Örneğin bir canlı tek hücreli, çekirdekli ve fotosentez yapıyorsa protist olma olasılığı; çekirdeksiz ve tek hücreliyse bakteri veya arke olma olasılığı değerlendirilir. Çok hücreli, hücre duvarlı ve fotosentez yapan bir canlı bitkilerle; çok hücreli, hücre duvarsız ve besinini dışarıdan alan bir canlı hayvanlarla; hücre duvarlı fakat fotosentez yapmadan organik maddeleri emerek beslenen bir canlı mantarlarla daha kolay ilişkilendirilir. Âlem sayısının beş ya da altı olarak verilmesi, bu temel grupların hangi ölçütlerle ayrı tutulduğuna bağlı sınıflandırma tercihlerini yansıtır.