Canlıların Ortak Özellikleri Nelerdir?

Hücresel yapı ve organizasyon

Hücre, canlıların temel yapı ve işlev birimidir. Başka bir deyişle canlıların vücudunu oluşturan ve yaşam faaliyetlerinin gerçekleştiği en küçük bağımsız birim hücredir. Bakteriler gibi bazı canlılar tek hücreden oluşur; bitkiler, hayvanlar ve insanlar gibi canlılar ise çok sayıda hücrenin bir araya gelmesiyle oluşur. Bu nedenle canlıların ortak özelliklerini anlamanın başlangıç noktası hücresel yapıdır.

Tek hücreli bir canlıda beslenme, enerji kullanma, büyüme ve çevreden gelen uyarılara tepki verme gibi görevlerin tamamını aynı hücre yürütür. Çok hücreli canlılarda ise hücreler arasında görev paylaşımı görülür. Benzer görev yapan hücreler dokuları, dokular organları, organlar da organ sistemlerini oluşturur. Bu yapılar birlikte çalışarak organizmanın yaşamını sürdürmesini sağlar. Örneğin insan vücudunda kas hücreleri bir araya gelerek kas dokusunu oluşturur; farklı dokuların oluşturduğu kalp ise kanın vücutta dolaşmasına yardım eder.

Hücrelerin içinde farklı görevleri yerine getiren yapılar bulunabilir. Hücre zarı hücreyi çevresinden ayırırken, hücre içindeki sıvı ve organeller yaşam faaliyetlerinin yürütülmesine katkı sağlar. Böylece canlıdaki büyük ve karmaşık yapı, daha küçük birimlerin düzenli biçimde çalışmasıyla ortaya çıkar. Bir bakterinin tek hücre olarak yaşamını sürdürebilmesi ya da insan vücudundaki hücrelerin birlikte çalışması, canlılarda hücresel organizasyonun farklı görünümleridir.

Beslenme, enerji kullanımı ve metabolizma

Canlılar yaşamlarını sürdürebilmek için çevrelerinden madde alır veya bazı maddeleri kendi bünyelerinde üretir. Beslenme; büyüme, onarım ve diğer yaşam faaliyetleri için gerekli maddelerin sağlanmasıdır. Enerji ise bu faaliyetlerin gerçekleşebilmesi için kullanılır. Bitkiler ışık enerjisinden yararlanarak kendi besinlerini oluşturabilirken hayvanlar besinlerini dışarıdan alır. Her iki durumda da canlı, aldığı ya da ürettiği maddeleri yaşamına yarayacak biçimde kullanır.

Metabolizma, canlıdaki bütün kimyasal tepkimelerin toplamıdır. Bu tepkimelerin bir bölümü küçük maddeleri birleştirerek daha büyük maddeler oluşturur; başka bir bölümü ise büyük maddeleri daha küçük maddelere ayırır. Canlı, besinlerden elde ettiği maddeleri hücrelerinin yapımında ve onarımında kullanabilir. Aynı zamanda bu maddelerden sağlanan enerjiyi hareket etme, büyüme, hücreleri yenileme ve çevreden gelen değişimlere tepki verme gibi işler için harcar. Bu nedenle beslenme ve enerji kullanımı, diğer ortak özelliklerin gerçekleşmesiyle doğrudan ilişkilidir.

Örneğin büyüyen bir bitki kökleriyle su ve mineralleri alır, yapraklarıyla ışık enerjisinden yararlanarak besin üretir. Üretilen besinlerin bir kısmı yeni hücrelerin yapımında kullanılırken bir kısmı bitkinin diğer faaliyetleri için gerekli enerjinin sağlanmasına katkı verir. Bir hayvan da aldığı besinleri sindirimden sonra hücrelerinin kullanabileceği maddelere dönüştürür. Hücresel solunum ve enerji üretim mekanizmalarının ayrıntıları ayrı bir konudur.

Büyüme ve gelişme

Büyüme, canlının vücut büyüklüğünün artmasıdır; gelişme ise yaşam boyunca meydana gelen değişimlerin ve yapıların görev yapabilecek duruma gelmesinin genel adıdır. Çok hücreli canlılarda büyüme çoğunlukla hücre sayısının artmasıyla gerçekleşir. Hücrelerin farklılaşmasıyla bazı hücreler belirli görevler için özelleşir; böylece canlı büyürken vücudunun yapısı ve görevleri de değişebilir. Örneğin bir insanın çocukluktan yetişkinliğe geçmesi yalnızca boyunun uzaması değil, vücudundaki yapıların ve işlevlerin de değişmesidir. Bir tohumun çimlenip kök, gövde ve yaprak oluşturması da büyüme ve gelişmeye örnektir.

Uyarılara tepki ve hareket

Canlılar iç veya dış çevrelerindeki değişimleri algılar ve bunlara tepki verir. Uyarı; ışık, sıcaklık, dokunma, ses ya da canlı içindeki bir değişiklik gibi etkiler olabilir. Tepki verme biçimi canlıya göre değişir: Hayvanlar kaslarını ve sinir sistemlerini kullanarak hızlı hareket edebilirken bitkiler ışığa yönelme veya dokunmaya bağlı kapanma gibi daha yavaş tepkiler gösterebilir. Tek hücreli bir canlı da uygun olmayan koşullardan uzaklaşabilir ya da uygun koşullara doğru yönelerek tepki verebilir. Bu tepkiler, canlının çevresindeki değişikliklere göre davranışını veya hareketini ayarlamasını sağlar. Çevreye uyum ve adaptasyon kavramları bu konuyla ilişkilidir; ancak adaptasyonun oluşum süreçleri ayrı bir başlıktır.

Boşaltım ve iç denge

Canlılarda metabolizma sonucunda oluşan ve fazla miktarda bulunduğunda zararlı olabilecek maddelerin vücuttan uzaklaştırılmasına boşaltım denir. Boşaltım yalnızca katı atıkların dışarı atılması değildir; canlı için artık hâle gelen maddelerin, fazla suyun veya bazı gazların uzaklaştırılmasını da kapsar. Bu işlem, hücrelerin çalışması sırasında oluşan maddelerin canlı içinde birikmesini önler.

Boşaltımla birlikte canlı içindeki koşulların belirli sınırlar içinde tutulması gerekir. Su miktarı, sıcaklık ve çeşitli maddelerin dengesi çok fazla değişirse hücrelerin çalışması aksayabilir. Bu yüzden canlı, iç ortamını dengede tutmaya çalışır. Örneğin insanlarda böbrekler kandaki bazı atıkların ve fazla suyun idrarla uzaklaştırılmasına yardım eder; bitkiler ise bazı maddeleri yaprak, gövde veya diğer bölümlerinde biriktirip uzaklaştırabilir. Homeostaz ve geri bildirim mekanizmalarının ayrıntılı işleyişi ayrı bir konudur.

Üreme ve kalıtsal aktarım

Üreme, yeni canlıların oluşmasıdır. Bireyin yaşamasını sürdürmesinden farklı olarak üreme, canlı türünün devamını sağlar. Çünkü her canlı sonsuza kadar yaşamaz; yeni bireyler oluşmazsa bir türün nesli zamanla sona erebilir. Üreme eşeyli veya eşeysiz gerçekleşebilir. Eşeysiz üremede yeni canlı tek bir canlıdan oluşabilir ve oluşan birey ana canlıya genetik olarak çok benzeyebilir. Eşeyli üremede ise iki canlıdan gelen üreme hücreleri birleşerek yeni bir canlının başlangıcını oluşturabilir.

Kalıtsal aktarım, canlıların özellikleriyle ilgili bilgilerin ana canlılardan yeni nesillere geçmesidir. Bu aktarım sayesinde yavrular, anne ve babalarına veya ana canlıya ait bazı özellikleri taşıyabilir. Eşeyli üremede erkek ve dişi üreme hücrelerinin birleşmesiyle döllenmiş hücre oluşur; bu hücre bölünerek ve gelişerek yeni canlıya dönüşür. Örneğin insanlarda döllenmiş hücreden başlayan gelişim sürecinde hücreler çoğalır, farklılaşır ve dokuları oluşturur. Bitkilerde tohum oluşumu da yeni bireyin meydana gelmesini ve kalıtsal özelliklerin sonraki nesle aktarılmasını sağlar.

Üreme biçimi canlı gruplarına göre değişse de ortak nokta, yeni bireylerin oluşması ve canlılığın nesiller boyunca sürmesidir. Eşeyli ve eşeysiz üremenin ayrıntılı karşılaştırması ile farklı canlılardaki özel üreme örnekleri bu konunun devamında incelenebilir.

Canlı ve cansız varlıkların ayırt edilmesi

Canlıları cansız varlıklardan ayırmak için tek bir özelliğe değil, hücresel yapı ve yaşam faaliyetlerinin birlikte bulunmasına bakılır. Canlılar beslenir, enerji kullanır, büyür ve gelişir, uyarılara tepki verir, boşaltım yapar ve ürer. Bir taşın büyüklüğünün değişmesi gibi her değişim büyüme sayılmaz; canlı büyümesi hücrelerin ve canlı yapısının değişmesiyle gerçekleşir. Canlı ve cansız varlıkların ayrıntılı karşılaştırması ayrı bir başlıkta ele alınır.