Canlıların Ortak Özellikleri Nelerdir?

Canlı ve cansız varlıkların temel ayrımı

Canlı varlıklar yaşamlarını sürdürebilen ve kendilerine özgü yaşam olaylarını gerçekleştirebilen varlıklardır. İnsanlar, hayvanlar, bitkiler ve mikroskobik canlılar canlıdır. Taş, masa, kalem, su bardağı ve oyuncak araba ise cansız varlıklara örnektir.

Canlıları cansızlardan ayırırken tek bir özelliğe bakmak yeterli değildir. Bir canlı beslenir, enerjiye ihtiyaç duyar, solunum yapar, büyür ve gelişir, çevresinden gelen uyarılara tepki verir, vücudunda oluşan bazı atıkları uzaklaştırır ve kendine benzer yeni canlıların oluşmasına katkı sağlayabilir. Bu olaylar, canlı vücudundaki yaşamın sürmesine yardım eder.

Cansız bir varlık bazen hareket ediyor gibi görünebilir. Örneğin rüzgâr, bir yaprağı hareket ettirebilir veya bir oyuncak araba itildiğinde ilerleyebilir. Ancak yaprak ya da oyuncak araba bu hareketi kendi yaşam faaliyetleriyle gerçekleştirmez. Kedi ise yürümek için vücudunu kullanır, besinlerden sağladığı enerjiden yararlanır ve çevresindeki seslere tepki verir. Bu nedenle kedinin hareketi canlılık özelliğidir; oyuncak arabanın hareketi değildir.

Bitkiler de canlıdır. Yer değiştirmeseler bile büyür, suya ve besinlere ihtiyaç duyar, solunum yapar ve ışık gibi çevresel etkilere tepki verebilirler. Bu yüzden canlılık yalnızca yürümek veya koşmak anlamına gelmez; canlıların yaşamlarını sürdürmesini sağlayan bütün ortak özellikler birlikte değerlendirilir.

Hücrelerden oluşma

Hücre, canlıların en küçük yapı ve görev birimidir. Bazı canlılar tek hücreden, insanlar ve birçok bitki ile hayvan ise çok sayıda hücreden oluşur. Hücrelerin birlikte çalışması, canlıların yaşam faaliyetlerini sürdürmesini sağlar.

Beslenme ve enerji ihtiyacı

Canlıların yaşamlarını sürdürebilmek için beslenmeye ihtiyacı vardır. Besinler canlılara büyümek, gelişmek, hareket etmek ve vücutlarını onarmak için gerekli maddeleri sağlar. Beslenme yalnızca karın doyurmak değildir; vücudun kullanabileceği maddeleri alma ve bunlardan yararlanma sürecidir.

İnsanlar ve hayvanlar besinlerini dışarıdan alır. Örneğin bir çocuk ekmek, meyve, sebze ve süt gibi besinleri tüketir. Bu besinlerdeki maddeler vücudun çalışmasına yardım eder. Bitkiler ise kendi besinlerini oluşturabilir; bunun için suya, havadaki bazı maddelere ve ışığa ihtiyaç duyar. Farklı canlılar farklı biçimlerde beslense de hepsi yaşam faaliyetleri için enerjiye ihtiyaç duyar. Bir çocuğun oyun oynarken, bir kuşun uçarken ve bir bitkinin büyürken enerji kullanması buna örnektir.

Solunum

Solunum, canlıların besinlerden elde edilen enerjiyi kullanabilmesiyle ilgili temel bir yaşam olayıdır. Canlılar solunum sayesinde hareket etme, büyüme, gelişme ve vücutlarını çalıştırma gibi işlerde kullanılacak enerjiyi elde eder. İnsanlarda soluk alıp verme sırasında oksijen alınır ve oluşan karbondioksit dışarı verilir.

Örneğin merdiven çıkan bir insanın kasları daha çok çalıştığı için soluk alıp vermesi hızlanabilir. Vücudu, artan enerji ihtiyacını karşılamak için solunumu hızlandırır. Bitkiler de canlı oldukları için solunum yapar. Solunumun ayrıntılı çeşitleri ve enerji üretimindeki biyokimyasal süreçler daha ileri düzeyde incelenir.

Büyüme ve gelişme

Büyüme, canlıların zamanla boyutlarının veya vücutlarının artmasıdır. Gelişme ise canlının yaşamı boyunca geçirdiği değişimler ve yeni özellikler kazanmasıdır. Bir canlı büyürken vücudundaki hücrelerin sayısı artabilir; gelişirken de vücudundaki bölümler görevlerini daha iyi yapabilecek duruma gelebilir.

İnsanlarda bebeklikten çocukluğa, çocukluktan yetişkinliğe doğru boy ve kilo artışı görülür. Bunun yanında konuşmayı öğrenmek, kasların güçlenmesi ve vücudun farklı görevleri yapabilmesi de gelişmeyle ilgilidir. Yavru bir kedinin zamanla büyüyüp yetişkin kediye dönüşmesi de büyüme ve gelişmeye örnektir.

Bitkilerde de tohumun filizlenmesi, gövdenin uzaması, yeni yaprakların oluşması ve çiçek açılması büyüme ve gelişme sürecinin parçalarıdır. Bir fasulye tohumunun uygun su, ışık ve ortam bulduğunda filizlenmesi bu duruma örnek verilebilir. Canlıların büyüme hızı aynı olmayabilir; ancak canlılar yaşamları boyunca çeşitli değişimler geçirir. Canlıların doğumdan ölüme kadar geçirdiği aşamaların sıralı bütünü yaşam döngüsü olarak adlandırılır.

Hareket etme ve uyarılara tepki verme

Canlılar hareket edebilir ve çevrelerinde meydana gelen değişikliklerden etkilenebilir. Hayvanlar yürüyerek, koşarak, yüzerek veya uçarak yer değiştirebilir. İnsanların sıcak bir cisme dokunduğunda elini çekmesi, ses duyduğunda o yöne dönmesi de çevreden gelen uyarılara verilen tepkilerdir.

Bitkiler yer değiştiremez; ancak onların da hareket ve tepki özellikleri vardır. Örneğin bir bitkinin gövdesi ışığa doğru yönelir, kökleri ise su bulunan bölgelere doğru büyüyebilir. Bu değişimler bir anda gerçekleşmeyebilir, fakat bitkinin çevresinden etkilendiğini gösterir. Böylece hareket etme yalnızca bir yerden başka bir yere gitmek olarak düşünülmez; canlıların çevrelerine karşı vücutlarında değişiklik oluşturması da bu kapsamdadır.

Boşaltım

Canlıların vücutlarında yaşam faaliyetleri sırasında bazı atık maddeler oluşur. Boşaltım, bu atıkların vücuttan uzaklaştırılmasıdır. Atıkların birikmesi canlıların sağlıklı çalışmasını zorlaştırabileceği için boşaltım yaşamın sürmesi açısından önemlidir.

İnsanlarda böbrekler bazı atıkların idrarla, akciğerler ise karbondioksitin soluk verme yoluyla dışarı atılmasına yardım eder. Terleme sırasında da vücuttan su ve bazı maddeler uzaklaştırılır. Bitkilerde ise fazla su, yapraklardan su buharı olarak çıkabilir. Canlıların boşaltım biçimleri farklı olsa da ortak amaç, vücutta oluşan gereksiz veya fazla maddeleri uzaklaştırmaktır.

Üreme ve türün devamı

Üreme, canlıların kendilerine benzer yeni canlılar meydana getirebilmesidir. Yeni canlılar oluştuğunda canlıların özellikleri sonraki bireylere aktarılabilir. Örneğin bir kedinin yavrularının olması, bir kuşun yeni yavrular yetiştirmesi veya bir bitkinin tohum oluşturması üremeye örnektir.

Üreme, tek bir canlının yaşamını sürdürmesi için beslenme ve solunum kadar doğrudan gerekli değildir; ancak canlı türlerinin devamı için çok önemlidir. Çünkü canlılar sonsuza kadar yaşamaz. Yeni bireyler oluşmazsa belirli bir canlı türünün bireyleri zamanla azalır ve türün devamı sona erebilir. Bu nedenle üreme, canlıların ortak özelliklerinden biri olarak kabul edilir.

Bitki ve hayvanlarda üremenin farklı biçimleri ve bu biçimlerin ayrıntıları ayrı bir konudur.

Günlük hayattan canlı örnekleri

Evdeki kedi, balkondaki saksı bitkisi, parktaki ağaç, bahçedeki karınca ve insanlar canlı varlıklardır. Masa, taş, kitap ve bisiklet ise cansız varlıklara örnek verilebilir; bunlar canlıların yaptığı yaşam faaliyetlerini kendi başlarına gerçekleştiremez.