Coğrafyanın Alt Dalları Nelerdir? Fiziki ve Beşerî Coğrafya

Coğrafyanın alt dallara ayrılma amacı

Coğrafyanın incelediği konular çok çeşitlidir. Dağların oluşumu, iklim özellikleri, akarsular, nüfusun dağılışı, şehirlerin gelişimi ve ekonomik faaliyetler aynı bilim alanının içinde yer alsa da her biri farklı bilgi ve yöntemler gerektirir. Alt dallara ayrılma, bu geniş konu alanında iş bölümü yapılmasını ve her konunun daha ayrıntılı incelenmesini sağlar.

Bir alt dal belirli bir konuya odaklanırken diğer coğrafya dallarından tamamen kopmaz. Örneğin kuraklığın incelenmesinde iklim özellikleri, su kaynakları, tarım faaliyetleri ve nüfusun etkilenme durumu birlikte ele alınabilir. Böylece alt dallar, coğrafi olayları daha düzenli incelemeye yardım eder; olayların bütünden bağımsız düşünülmesini amaçlamaz.

Fiziki coğrafyanın temel dalları

Fiziki coğrafya, insan etkisinden bağımsız olarak doğal çevrede gerçekleşen olayları ve unsurları inceler. Yeryüzü şekilleri, atmosfer olayları, sular, topraklar ve canlıların dağılışı bu alanın temel konularındandır. Fiziki coğrafyanın çalışma yöntemi; doğal unsurların nerede bulunduğunu, nasıl oluştuğunu, zaman içinde nasıl değiştiğini ve birbirini nasıl etkilediğini araştırmaya dayanır.

Jeomorfoloji; dağ, ova, plato, vadi ve kıyı şekilleri gibi yeryüzü şekillerini inceler. Örneğin bir vadinin oluşumunda akarsuyun aşındırma gücü ve arazinin yapısı birlikte değerlendirilir. Klimatoloji; sıcaklık, yağış, rüzgâr ve basınç gibi atmosfer olaylarını ve bunların yeryüzündeki dağılışını ele alır. Bir bölgede yağışın fazla ya da az olmasının nedenlerini açıklamak klimatolojinin konusudur.

Hidrografya, akarsular, göller, yer altı suları, denizler ve okyanuslar gibi su varlıklarını inceler. Bir akarsuyun akış düzeni ve çevresindeki su kullanımı bu dalın inceleme alanına girer. Biyocoğrafya, bitki ve hayvanların yeryüzündeki dağılışını; toprak coğrafyası ise toprakların oluşumunu, özelliklerini ve dağılışını araştırır. Bu dallar birlikte çalışarak doğal çevrenin nasıl işlediğini açıklar.

Beşerî coğrafyanın temel dalları

Beşerî coğrafya, insanların yeryüzündeki dağılışını, oluşturduğu yerleşmeleri ve gerçekleştirdiği faaliyetleri inceler. İnsan topluluklarının nerede yaşadığı, nüfusun hangi alanlarda yoğunlaştığı, şehirlerin nasıl geliştiği ve ekonomik etkinliklerin mekânda nasıl dağıldığı bu alanın temel konularındandır. Çalışmalarında nüfus ve yerleşme verileri, üretim alanları, ulaşım bağlantıları ve insanların çevreyle kurduğu ilişkiler birlikte değerlendirilir.

Nüfus coğrafyası; nüfusun miktarını, dağılışını, yoğunluğunu ve hareketlerini inceler. Örneğin insanların iş olanaklarının fazla olduğu bir şehre yönelmesi, nüfusun mekândaki dağılışını etkileyen bir durum olarak ele alınabilir. Yerleşme coğrafyası; köy, kasaba ve şehirlerin kuruluş yerlerini, büyümesini ve özelliklerini araştırır. Bir şehrin ulaşım yolları çevresinde büyümesi, yerleşme coğrafyasının inceleyebileceği bir örnektir.

Ekonomik coğrafya; tarım, hayvancılık, sanayi, ticaret, ulaşım, madencilik ve turizm gibi üretim ve hizmet faaliyetlerinin yeryüzündeki dağılışını inceler. Bir tarım ürününün belirli bir bölgede yetişmesinde iklim, toprak, su ve pazar koşulları birlikte rol oynayabilir. Siyasi coğrafya ülkelerin, sınırların ve yönetim alanlarının mekânsal özelliklerini; kültürel coğrafya ise insanların kültür, dil ve yaşam biçimlerinin yeryüzündeki dağılışını ele alır.

Başlıca alt dalların inceleme alanları

Alt dalları ayırt etmenin en kolay yolu, her birinin temel sorusuna bakmaktır: Doğal çevrede ne inceleniyor, insanla ilgili hangi özellik araştırılıyor ve olayın mekândaki dağılışı nasıl açıklanıyor? Fiziki coğrafya içinde jeomorfoloji yeryüzü şekillerine, klimatoloji iklim ve atmosfer olaylarına, hidrografya su kaynaklarına, biyocoğrafya canlıların dağılışına, toprak coğrafyası ise toprakların özelliklerine odaklanır.

Beşerî coğrafyada nüfus coğrafyası insanların dağılışını ve hareketlerini, yerleşme coğrafyası insanların kurduğu yerleşimlerin özelliklerini, ekonomik coğrafya ekonomik faaliyetlerin dağılışını inceler. Siyasi coğrafya ülkeler, sınırlar ve yönetim alanlarıyla; kültürel coğrafya ise toplumların kültürel özelliklerinin mekânda nasıl yayıldığıyla ilgilenir. Bu nedenle bir soruda akarsu, göl veya su varlığı öne çıkıyorsa hidrografya; şehirlerin kuruluşu veya büyümesi anlatılıyorsa yerleşme coğrafyası düşünülmelidir.

Aynı olay birden fazla alt dalın inceleme alanına girebilir. Örneğin bir ovanın tarımda kullanılmasını açıklarken önce ovanın oluşumu için jeomorfoloji, yağış ve sıcaklık koşulları için klimatoloji, toprağın özellikleri için toprak coğrafyası, üretim faaliyetleri için ekonomik coğrafya devreye girer. Ayrıntılı dal incelemeleri ayrı kaynaklarda ele alınabilir; burada amaç, alt dalları temel konu alanlarıyla eşleştirmektir.

Fiziki ve beşerî coğrafya arasındaki temel fark

Fiziki coğrafya doğal çevrenin unsurlarını ve bu unsurlar arasındaki ilişkileri inceler. Dağların oluşumu, iklim özellikleri, akarsuların akışı, toprakların dağılışı ve bitki örtüsünün gelişimi fiziki coğrafyanın konularıdır. Beşerî coğrafya ise insanların dağılışını, yerleşmelerini, ekonomik faaliyetlerini ve çevreyle ilişkilerini ele alır.

Bu iki grubu ayıran temel ölçüt, incelemenin merkezinde doğal süreçlerin mi yoksa insan faaliyetlerinin mi bulunduğudur. Bununla birlikte doğal ve beşerî olaylar birbirinden bağımsız değildir. Bir bölgenin iklimi tarımı etkileyebilir; tarım faaliyetleri de nüfusun ve yerleşmelerin dağılışını değiştirebilir.

Coğrafyanın alt dallarının birbiriyle ilişkisi

Coğrafi olaylar genellikle birden fazla doğal ve beşerî unsurun birlikte etkisiyle ortaya çıkar. Bu yüzden alt dallar aynı olayı farklı yönlerden inceler ve elde edilen bilgiler bir araya getirilir. Örneğin sel olayını anlamak için yağış özellikleri klimatolojiyle, akarsu yatağı ve eğim hidrografya ve jeomorfolojiyle, yerleşimlerin sel alanındaki konumu ise beşerî coğrafyayla ilişkilendirilebilir.

Bölgesel coğrafya, belirli bir bölgeyi doğal ve beşerî özelliklerini birlikte değerlendirerek inceler. Haritalar ve coğrafi bilgi teknolojileri de bu alt dalların verileri konuma göre göstermesine ve karşılaştırmasına yardımcı olur. Bir bölgedeki nüfus, yağış ve tarım alanlarını aynı mekân üzerinde incelemek, alt dallar arasındaki ilişkiyi görmeyi kolaylaştırır.

Bölgesel coğrafya

Bölgesel coğrafya, belirli bir alanın doğal ve beşerî özelliklerini bir bütün olarak inceler. Bir bölgenin iklimi, yeryüzü şekilleri, nüfusu, yerleşmeleri ve ekonomik faaliyetleri arasındaki ilişkiyi birlikte değerlendirmeye çalışır.