Çöl Nedir? Temel Özellikleri, Türleri ve Dağılışı

Çölün tanımı

Çölü belirleyen temel özellik sıcaklık değil, kuraklıktır. Bir yerin çöl sayılmasında yağışın az olması ve gelen suyun buharlaşma ya da başka yollarla hızla kaybedilmesi önemlidir. Bu nedenle çöllerde toprağa ulaşan su, bitkilerin sürekli ve yoğun biçimde gelişmesini sağlayacak kadar birikmez. Yağış görüldüğünde bile su kısa sürede yüzeyden akabilir, toprağın altına sızabilir veya sıcaklık ve kuru hava nedeniyle buharlaşabilir. Böylece yılın büyük bölümünde su açığı ortaya çıkar.

Çöl sözcüğü çoğu kişinin aklına sarı kum tepelerini getirse de bu görüntü bütün çöller için geçerli değildir. Örneğin Kuzey Afrika’daki Sahra, kumlu alanların yanında taşlık ve kayalık bölümleri de bulunan çok geniş bir çöl kuşağıdır. Buna karşılık bazı çöllerde yüzey çakıllarla, bazı çöllerde ise buz ve karla kaplıdır. Çöl kavramını doğru anlamak için yüzeyin rengine veya kum miktarına değil, su azlığına ve kuraklığın sürekliliğine bakmak gerekir. Yağışın azlığı; seyrek bitki örtüsü, sınırlı akarsu ağı ve su çevresinde toplanan yerleşmeler gibi sonuçlar doğurur. Çöl oluşumunda etkili olan koşullar arasında hava hareketleri, denizden uzaklık, yer şekilleri ve enlem gibi etkenler bulunur; bunların ayrıntılı açıklaması ayrı bir konudur.

Çöllerin temel iklim özellikleri

Çöllerde en belirgin iklim özelliği yağışın az, düzensiz ve çoğu zaman kısa süreli olmasıdır. Yağış az olduğu için toprakta ve yüzeyde kalıcı su birikimi sınırlıdır; bu durum kuraklığı güçlendirir. Havadaki nemin düşük olması ve bulutluluğun genellikle az olması, gündüz alınan ısının ve gece kaybedilen ısının daha belirgin hissedilmesine yol açabilir. Ancak bütün çöller aynı sıcaklık koşullarına sahip değildir: sıcak çöllerde yüksek sıcaklıklar öne çıkarken soğuk çöllerde sıcaklıklar düşük olabilir. Bu nedenle “çöl” kavramı, “her zaman çok sıcak yer” anlamına gelmez. Çöl ikliminin ayrıntılı mevsim, nem ve sıcaklık özellikleri ayrı bir başlıkta incelenir.

Çöl türleri

Çöller sıcaklık koşullarına ve yüzey özelliklerine göre farklı türlerde ele alınabilir. Sıcak çöller, özellikle subtropikal kuşaklarda görülen ve yılın önemli bölümünde yüksek sıcaklıkların yaşanabildiği kurak alanlardır. Kuzey Afrika’daki Sahra ve Arap Yarımadası’ndaki geniş kurak alanlar bu türün bilinen örneklerindendir. Bu bölgelerde kumullar, taşlık platolar ve kayalık yüzeyler bir arada bulunabilir.

Soğuk çöller ise düşük sıcaklıkların görüldüğü, buna karşın yağışın da çok az olduğu alanlardır. Kış mevsiminde kar ve buz bulunabilmesi, bu yerlerin çöl olmasına engel değildir; çünkü çölü belirleyen ölçüt toplam su miktarının ve yağışın sınırlı olmasıdır. Kutuplardaki buzla kaplı alanlar, yağışın azlığı nedeniyle soğuk çöl özellikleri taşıyabilir. Ayrıca kıtaların iç kesimlerindeki karasal çöller ile kıyılarda soğuk deniz akıntılarının etkisiyle oluşan kıyı çölleri de ayırt edilebilir. Böylece çöller yalnızca sıcaklıklarına göre değil, bulundukları konum ve yüzey koşullarına göre de çeşitlenir.

Çöllerin yeryüzündeki dağılışı

Çöller Dünya’ya eşit biçimde dağılmaz. Büyük bölümü, yıl boyunca alçalan kuru hava hareketlerinin etkili olduğu subtropikal kuşaklarda, yaklaşık 20°–35° kuzey ve güney enlemleri çevresinde görülür. Kıtaların denizden uzak iç kesimlerinde nemli havanın ulaşamaması da kuraklığı artırır ve karasal çöllerin oluşmasına katkı sağlar. Yüksek dağ sıraları nemli havanın geçişini engellediğinde, dağların arka tarafında yağış gölgesi adı verilen daha kurak alanlar meydana gelebilir. Kıyılarda ise soğuk deniz akıntıları havanın nemlenmesini ve yükselerek yağış bırakmasını sınırlandırarak kıyı çöllerinin oluşmasına elverişli koşullar yaratabilir.

Başlıca çöller arasında Afrika’daki Sahra ve Namib, Asya’daki Gobi ve Arap çölleri, Güney Amerika’daki Atacama ve Avustralya’nın iç kesimlerindeki çöller sayılabilir. Antarktika’nın buzla kaplı geniş alanları da çok az yağış aldığı için soğuk çöl özelliği gösterir. Haritalarda çöl alanlarının özellikle subtropikal kuşaklarda, kıta içlerinde ve bazı soğuk kıyı kuşaklarında kümelendiği görülür. Kurak alanların zamanla verim kaybetmesiyle ilgili insan ve çevre süreci ise ayrı bir başlıktır.

Çöl bitki örtüsü ve canlı yaşamı

Çöllerde bitki örtüsü seyrektir; kaktüsler, dikenli çalılar ve kısa süreli yağışlardan sonra hızla gelişen bazı otlar su kaybını azaltan uyumlara sahiptir. Hayvanlar da suyu korumaya, serin saatlerde hareket etmeye veya gündüzleri gölgeli alanlarda saklanmaya yardımcı davranışlar gösterebilir; vaha çevreleri ise su bulunduğu için bitki, hayvan ve insan yaşamının yoğunlaştığı alanlardır.