Cümlenin Ögeleri Nasıl Bulunur? Yüklemden Başlayan Soru Yöntemi

Yüklem

Yüklem, cümlede yargıyı bildiren temel ögedir. Eylem, oluş, durum veya kılış hakkında verilen hüküm yüklemde toplanır. Bu nedenle cümlenin diğer ögeleri doğrudan cümleye değil, yükleme sorulan sorularla bulunur. Yüklem tek bir sözcükten oluşabileceği gibi birden fazla sözcüğün oluşturduğu bir söz öbeği de olabilir.

Öge çözümlemesine yüklemi bularak başlanmasının nedeni budur: Özne, nesne ve tümleçlerin cümledeki görevi yüklemle kurdukları ilişkiye göre belirlenir. Yüklemi bulmak için cümlenin bildirdiği yargıya bakılır. Örneğin “Öğrenciler kütüphanede çalışıyor.” cümlesinde “çalışıyor” yargıyı bildirdiği için yüklemdir. “Kütüphanede” ve “öğrenciler” sözcüklerinin hangi öge olduğunu da bu yükleme sorular sorarak buluruz.

“Babam akşam eve erken geldi.” cümlesinde yüklem “geldi”dir. “Babam” gelen kişiyi, “akşam” gelme zamanını, “eve” yönelme yerini, “erken” ise eylemin gerçekleşme biçimini belirtir. Görüldüğü gibi ögelerin tamamı “geldi” yüklemiyle anlam ilişkisi kurar.

Yüklemin yapısal ve sözdizimsel özellikleri ayrı bir konudur.

Özne

Özne, yüklemde bildirilen işi yapan, oluşu gerçekleştiren veya durumun içinde bulunan ögedir. Yükleme “kim?” ya da “ne?” soruları sorularak bulunur. Ancak bu sorular, yüklemin bildirdiği eylem veya durumla birlikte düşünülmelidir; cümlede geçen her “kim” ya da “ne” sözcüğü özne değildir.

Özne açık, gizli veya sözde olabilir. Açık özne cümlede doğrudan yer alır: “Çocuklar bahçede oynuyor.” cümlesinde “oynayanlar” çocuklar olduğu için “çocuklar” açık öznedir. Gizli özne ise cümlede yazılı değildir, yüklemin kişi ekinden anlaşılır. “Ders çalışıyorum.” cümlesinde “-um” kişi eki işi yapan kişinin konuşan kişi olduğunu gösterir; gizli özne “ben”dir.

Edilgen çatılı cümlelerde işi yapan belli olmayabilir. Böyle cümlelerde yüklemin bildirdiği işten etkilenen öge, özne görevinde kullanılabilir ve buna sözde özne denir. “Dosyalar masaya bırakıldı.” cümlesinde “dosyalar” bırakma işini yapan değildir; bırakılan varlıktır. Buna rağmen edilgen yapı içinde cümlenin öznesi olarak değerlendirilir.

Özne ile nesneyi ayırırken yalnızca “kim?” veya “ne?” sorusuna bakmak yeterli değildir. “Öğretmen öğrenciyi çağırdı.” cümlesinde “kim çağırdı?” sorusunun cevabı “öğretmen” olduğu için özne, “kimi çağırdı?” sorusunun cevabı “öğrenciyi” olduğu için nesnedir. İş yapanı veya durumu yaşayanı bulmak özneyi belirlemenin temel yoludur.

Nesne

Nesne, yüklemin bildirdiği işten etkilenen ögedir. Nesne yalnızca geçişli fiillerle kurulan cümlelerde bulunur. Yükleme “neyi?”, “kimi?” veya “ne?” soruları sorularak belirlenir. “Neyi?” ve “kimi?” sorularına cevap veren nesne belirtili nesne, yalnızca “ne?” sorusuna cevap veren nesne belirtisiz nesnedir.

Belirtili nesne genellikle belirtme durumu eki olan “-ı, -i, -u, -ü”yü alır. “Görevli bileti kontrol etti.” cümlesinde “Neyi kontrol etti?” sorusunun cevabı “bileti”dir. Bu nedenle “bileti” belirtili nesnedir. “Görevli bilet kontrol etti.” cümlesinde ise “Ne kontrol etti?” sorusunun cevabı “bilet”tir ve bu sözcük belirtisiz nesnedir. Belirtisiz nesne çoğunlukla yükleme doğrudan bağlanır ve belirtme eki almaz.

Nesneyi özneyle karıştırmamak için işi yapanla işten etkilenen ayrılmalıdır. “Mert topu attı.” cümlesinde “Mert” işi yapan özne, “topu” atma işinden etkilenen belirtili nesnedir. “Top Mert’i yaraladı.” cümlesinde ise işi yapan “top” özne, etkileneni gösteren “Mert’i” nesnedir. Sözcüklerin canlı veya cansız olması değil, yüklemle kurdukları görev ilişkisi önemlidir.

Nesne ile dolaylı tümleci ayırırken ek ve soru birlikte değerlendirilir. “Kitabı masaya bıraktım.” cümlesinde “kitabı” için “neyi bıraktım?” sorusu sorulur ve cevap belirtili nesnedir. “Masaya” için “nereye bıraktım?” sorusu sorulur; bu öge dolaylı tümleçtir. Belirtme eki alan bir sözcük çoğunlukla nesne görevindedir, yönelme eki alan bir sözcük ise çoğunlukla dolaylı tümleçtir; yine de kesin karar yükleme sorulan soruyla verilir.

Dolaylı Tümleç

Dolaylı tümleç; yüklemin yöneldiği, bulunduğu veya ayrıldığı yeri ya da varlığı gösteren yardımcı ögedir. Genellikle “-e, -a” yönelme; “-de, -da” bulunma; “-den, -dan” ayrılma eklerinden birini alır. Yükleme “kime?”, “neye?”, “nereye?”, “kimde?”, “neyde?”, “nerede?”, “kimden?”, “neden?” veya “nereden?” soruları yöneltilerek bulunur.

“Çocuklar parka gitti.” cümlesinde “nereye gitti?” sorusunun cevabı “parka”dır ve dolaylı tümleçtir. “Anahtar çekmecede duruyor.” cümlesinde “nerede duruyor?” sorusunun cevabı “çekmecede”dir. “Kardeşim okuldan döndü.” cümlesinde ise “nereden döndü?” sorusunun cevabı “okuldan” olduğu için dolaylı tümleçtir. Bu öge yalnızca yer bildirmek zorunda değildir; “Arkadaşıma güvendim.” cümlesindeki “arkadaşıma” sözcüğü de yönelme ekiyle yükleme bağlanan dolaylı tümleçtir.

Dolaylı tümleci nesneden ayırmanın en önemli yolu “neyi?” ile “nereye?” sorularını karıştırmamaktır. “Defteri çantaya koydu.” cümlesinde “defteri” neyin konulduğunu gösterir ve nesnedir; “çantaya” ise nereye konulduğunu gösterir ve dolaylı tümleçtir.

Zarf Tümleci

Zarf tümleci, yüklemin gerçekleşme biçimini, zamanını, miktarını, nedenini veya yönünü belirten yardımcı ögedir. Yükleme “nasıl?”, “ne zaman?”, “ne kadar?”, “niçin?”, “neden?” ve bazı cümlelerde yön bildiren “nereye?” soruları sorularak bulunur. Bu öge, eylemin kendisini değil, eylemin hangi koşulda veya ne biçimde gerçekleştiğini açıklar.

“Ece soruları dikkatlice çözdü.” cümlesinde “nasıl çözdü?” sorusunun cevabı “dikkatlice”dir ve zarf tümlecidir. “Toplantı yarın yapılacak.” cümlesinde “ne zaman yapılacak?” sorusunun cevabı “yarın”dır. “Sporcu çok yoruldu.” cümlesinde “ne kadar yoruldu?” sorusunun cevabı “çok” sözcüğüdür. “Heyecandan konuşamadı.” cümlesinde “neden konuşamadı?” sorusunun cevabı “heyecandan” sözcüğüdür ve zarf tümleci görevindedir.

Zarf tümleci ile dolaylı tümleç özellikle yön bildiren ifadelerde karıştırılabilir. “Çocuk içeri girdi.” cümlesinde “içeri” yön bildirir ve zarf tümlecidir; çünkü yönelme eki almadan eylemin yönünü belirtir. “Çocuk odaya girdi.” cümlesinde “odaya” yönelme eki aldığı ve “nereye girdi?” sorusuna cevap verdiği için dolaylı tümleçtir. “Akşam eve hızlıca geldi.” cümlesinde “akşam” zaman, “eve” yönelme, “hızlıca” durum bildirir; bunlar sırasıyla zarf tümleci, dolaylı tümleç ve zarf tümlecidir.

Edat Tümleci

Edat tümleci, bir edatla kurulan ve anlam bakımından yüklemi tamamlayan yardımcı ögedir. “İçin, göre, gibi, kadar, ile, üzere, dolayı, rağmen” gibi edatlar bir sözcükle veya söz öbeğiyle birlikte kullanılarak cümlede amaç, araç, benzerlik, karşılaştırma, neden ya da uygunluk anlamları kurabilir. Edat tümleci genellikle “ne için?”, “kime göre?”, “neye göre?”, “ne gibi?”, “ne ile?” ve “ne amaçla?” sorularıyla bulunur.

“Başarı için düzenli çalıştı.” cümlesinde “ne için çalıştı?” sorusunun cevabı “başarı için”dir ve edat tümlecidir. “Bana göre bu karar doğru.” cümlesinde “kime göre doğru?” sorusunun cevabı “bana göre”dir. “Arkadaşıyla geldi.” cümlesinde “kiminle geldi?” sorusunun cevabı “arkadaşıyla”dır; burada “ile” anlamı veren “-yla” eki araç veya birliktelik bildirerek edat tümleci oluşturur.

Edat tümlecini zarf tümlecinden ayırmak için öbeğin anlamına ve yapısına bakılır. “Sınavı kazanmak için çalıştı.” cümlesinde “için” amaç anlamı kurduğu için “sınavı kazanmak için” edat tümlecidir. “Sınavdan önce çalıştı.” cümlesinde ise “önce” zaman bildiren bir zarf göreviyle kullanılmıştır; bu nedenle aynı türden bir yapı değildir. Edatın tek başına değil, bağlandığı sözcük veya söz öbeğiyle birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Öge Bulma Sırası ve Soru Yöntemi

Öge çözümlemesinde en güvenli sıra şöyledir: önce yüklem bulunur, sonra özne belirlenir, ardından nesne ve diğer yardımcı ögeler aranır. Her sorunun doğrudan yükleme yöneltilmesi gerekir. Bir ögeyi bulduktan sonra geriye kalan sözcükler için aynı yönteme devam edilir; sözcüklerin cümledeki sırası, ögelerin görevini tek başına belirlemez.

İlk adımda cümlenin yargısını bulun: “Öğretmen yeni konuyu sınıfta ayrıntılı biçimde anlattı.” cümlesinde yüklem “anlattı”dır. İkinci adımda “kim anlattı?” sorusu sorulur ve “öğretmen” özne olarak bulunur. Üçüncü adımda “neyi anlattı?” sorusunun cevabı “yeni konuyu”dur; bu, belirtili nesnedir. Daha sonra “nerede anlattı?” sorusuyla “sınıfta” dolaylı tümleç, “nasıl anlattı?” sorusuyla “ayrıntılı biçimde” zarf tümleci olarak belirlenir.

Soruların birbirine karıştırılmaması özellikle önemlidir. “Antrenör sporcuları sahaya dikkatlice çıkardı.” cümlesinde “kim çıkardı?” sorusunun cevabı “antrenör” özne, “kimi çıkardı?” sorusunun cevabı “sporcuları” nesne, “nereye çıkardı?” sorusunun cevabı “sahaya” dolaylı tümleç, “nasıl çıkardı?” sorusunun cevabı “dikkatlice” zarf tümlecidir. Böylece aynı cümledeki dört farklı öge, yükleme yöneltilen farklı sorularla ayrılır.

Bir söz öbeği, cümlede tek bir görev üstleniyorsa bütün hâlinde tek öge sayılır; sözcükleri tek tek ayırmak yerine yükleme verdiği cevabın tamamı alınır. Sözcük gruplarının cümlede tek birim gibi işleyebilmesi, öge sınırlarını belirlemede dikkate alınan temel bir özelliktir. Soru sözcükleri de bu yöntemin araçlarıdır: “kim, ne, kimi, neyi, nereye, nerede, nasıl, ne zaman ve neden” gibi sözcükler yükleme yöneltilerek ögenin görevi ortaya çıkarılır; ancak cevapta yalnızca soru sözcüğünü karşılayan bütün öbek alınmalıdır.

Cümle vurgusu ve vurguya bağlı anlam çözümlemesi ayrı bir konudur.

Cümle Dışı Unsurlar

Hitaplar, ünlemler, bağlaçlar ve ara sözler cümlenin anlamına katkı sağlasa da yükleme soru yoluyla bağlanmadıkları için cümlenin ögesi sayılmaz. “Arkadaşlar, sessizce yerlerinize oturun.” cümlesinde “arkadaşlar” hitap, “Eyvah, anahtarımı kaybettim.” cümlesinde “eyvah” ünlemdir; bu sözcükler öge değildir. “Ali, sanırım, bugün gelmeyecek.” cümlesindeki “sanırım” ara söz, “Fakat toplantı ertelendi.” cümlesindeki “fakat” ise bağlaçtır.