Element ve Bileşik Arasındaki Fark Nedir?

Elementin tanımı ve temel özellikleri

Element, yalnızca bir tür atomdan oluşan saf maddedir. Aynı elementin bütün atomları aynı atom türünü temsil eder. Bu nedenle elementin yapısında farklı elementlerin belirli oranlarda birleşmesi söz konusu değildir. Altın, bakır, demir ve oksijen elementlere örnektir. Bir bakır parçasında bulunan tanecikler bakır atomlarından oluşur; maddeye başka bir element eklenmediği sürece bu yapı element olma özelliğini korur.

Elementlerin ayırt edici özelliği, kimyasal yollarla daha basit maddelere ayrılamamalarıdır. Bir element başka maddelerle tepkimeye girebilir ve yeni maddelerin oluşmasına katılabilir; ancak elementin kendisini kimyasal bir işlemle daha basit başka maddelere bölmek mümkün değildir. Örneğin demir, bileşiklerin içinde bulunabilse de saf demir elde edildiğinde bir elementtir. Doğal olarak bulunan bazı bakır, gümüş ve altın örnekleri elemental hâlde bulunabilir; demir ise doğada çoğunlukla yükseltgenmiş bileşikler içinde görülür. Bu durum, bir elementin her zaman doğada tek başına bulunacağı anlamına gelmez.

Elementler kimyasal gösterimde sembollerle ifade edilir. Sembol genellikle element adının bir veya iki harfinden oluşur; iki harfli sembollerde ilk harf büyük, ikinci harf küçük yazılır. Örneğin demir Fe, bakır Cu ve altın Au sembolleriyle gösterilir. Sembolde farklı elementlerin atom sayısını gösteren bir alt indis bulunmaz; çünkü sembol tek bir element türünü belirtir.

Bileşiğin tanımı ve temel özellikleri

Bileşik, en az iki farklı elementin atomlarının kimyasal bağlarla birleşmesi sonucu oluşan saf maddedir. Bileşiği oluşturan elementler yalnızca yan yana durmaz; aralarında yeni bir kimyasal düzen ve bağ oluşur. Bu nedenle bileşik, kendisini oluşturan elementlerin basit bir toplamı gibi davranmaz. Örneğin sodyum ile klorun oluşturduğu sodyum klorür NaCl bir bileşiktir. Bu bileşikte sodyum ve klor iyonları birbirini elektriksel çekimle tutar; oluşan yapı iyonik bileşik olarak adlandırılır. Kalsiyum ile klorun oluşturduğu CaCl2 de iyonik bir bileşiktir.

Bir bileşiği oluşturan elementler her zaman belirli ve sabit oranlarda birleşir. Suyun H2O formülünde iki hidrojen atomuna karşılık bir oksijen atomu bulunur. NaCl'de sodyum ve klorun oranı 1'e 1, CaCl2'de ise kalsiyum ile klorun oranı 1'e 2'dir. Bu oran değişirse aynı bileşik değil, farklı özelliklere sahip başka bir madde oluşabilir. Karbon ve oksijenin CO ve CO2 şeklinde farklı oranlarda birleşebilmesi, bu iki formülün farklı maddeleri göstermesinin nedenidir.

Bileşikler, kendilerini oluşturan elementlerden farklı özellikler kazanır. Örneğin iyonik bileşikler genellikle katı yapıdadır; katı hâlde iyonlar serbestçe hareket edemediği için elektrik iletimi sınırlıdır, erimiş hâlde ise iyonlar hareket edebildiğinden elektrik iletebilir. Bu özellik, bileşiğin elementlerinden bağımsız olarak yeni özellikler gösterebildiğini açıklar. Bileşiklerin adlandırılması ve ayrıntılı kimyasal ayrıştırma yöntemleri farklı konularda ele alınır.

Element ve bileşiğin doğrudan karşılaştırılması

Element ile bileşik arasındaki ilk temel fark, içerdikleri element türlerinin sayısıdır. Element yalnızca tek tür atomdan oluşur; bileşik ise en az iki farklı elementin kimyasal bağlarla birleşmesiyle meydana gelir. Elementte atomlar aynı türü temsil ederken bileşikte farklı türdeki atomlar belirli bir düzende ve sabit oranda bir araya gelir. Bu birleşme sırasında yeni bir madde oluştuğu için bileşiğin özellikleri, onu oluşturan elementlerin özelliklerinden farklı olabilir.

Gösterim biçimi de ayırt edici bir ipucudur. Elementler sembolle gösterilir: demir Fe, bakır Cu ve altın Au gibi. Bileşikler ise içerdikleri elementlerin sembollerini ve bu elementlerden kaç atom bulunduğunu gösteren formüllerle ifade edilir: su H2O, sodyum klorür NaCl ve kalsiyum klorür CaCl2 gibi. Formüldeki alt indisler atom sayısını belirtir. Alt indis yoksa ilgili elementten bir atom bulunduğu kabul edilir. CO ile CO2 örneğinde semboller aynı olsa da atom sayıları farklıdır; bu yüzden iki farklı bileşik söz konusudur ve aynı adla anılamazlar.

Kimyasal yollarla ayrıştırılabilme bakımından da fark vardır. Elementler kimyasal yollarla daha basit maddelere ayrılamaz. Bileşikler ise kimyasal tepkimeler sonucunda kendilerini oluşturan elementlere veya daha basit bileşenlere ayrılabilir. Burada önemli olan, bileşiğin fiziksel olarak parçalanmasından değil, kimyasal yapısının değişmesinden söz edilmesidir. Örneğin NaCl tek bir bileşik formülüne sahipken, bu formülde yer alan sodyum ve klor bileşiğin bileşenlerini gösterir; NaCl'nin özellikleri de bu iki elementin özellikleriyle aynı değildir.

Bir maddeyi ayırt ederken üç soru sorulabilir: Tek tür element mi içeriyor, farklı elementler kimyasal olarak birleşmiş mi ve kimyasal yollarla daha basit maddelere ayrılabiliyor mu? Tek tür atom ve element sembolü varsa element; farklı element sembollerini sabit oranla içeren bir formül varsa bileşik olma ihtimali değerlendirilir. Karışımların sınıflandırılması ve ayrıştırılması ise bu karşılaştırmanın dışında, ayrı bir konudur.