Erzurum ve Sivas Kongreleri: Kararlar, Önemi ve Farkları

Kongrelerin toplanma koşulları ve amaçları

Mondros Ateşkes Antlaşması’ndan sonra Anadolu’nun işgal edilme tehlikesi arttı. Özellikle Doğu Anadolu’da yaşayan halk, bölgenin elden çıkabileceği ve burada farklı bir devlet kurulabileceği endişesini taşıyordu. Osmanlı hükûmeti ise işgallere karşı yeterli ve kararlı bir politika izleyemedi. Bu ortamda bölgesel savunma cemiyetleri kuruldu; ancak yalnızca yerel kuruluşların ayrı ayrı hareket etmesi ülke çapında etkili bir direniş için yeterli değildi.

Erzurum Kongresi, Doğu Anadolu’nun bütünlüğünü korumak ve bölge halkının ortak iradesini ortaya koymak amacıyla toplandı. Sivas Kongresi’nin amacı ise bu bölgesel direniş anlayışını bütün yurda yaymak, farklı cemiyetleri ortak bir teşkilat altında birleştirmek ve bağımsızlık mücadelesini tek bir merkezden yönetilebilir hâle getirmekti. Böylece kongreler, işgallere karşı savunma ihtiyacını siyasi ve örgütlü bir programa dönüştürdü. Amasya Genelgesi’nde vurgulanan milletin bağımsızlığını yine milletin kararlılığının sağlayacağı düşüncesi, kongrelerin toplanmasına ve kararlarının yönüne zemin hazırladı. Millî cemiyetlerin bir çatı altında toplanması düşüncesi de bu örgütlenme sürecinin tanıtılması gereken önemli bir aşamasıdır.

Erzurum Kongresi’nin kararları

Erzurum Kongresi, 23 Temmuz-7 Ağustos 1919 tarihleri arasında toplandı. Başlangıçta Doğu Anadolu illerinin savunulmasına yönelik bölgesel bir kongre niteliğindeydi; ancak aldığı kararlar yalnızca bölgeyi değil, bütün vatanın geleceğini ilgilendiren bir anlayış ortaya koydu. Kongrenin temel yaklaşımı, vatanın bir bütün olduğu ve parçalanamayacağı düşüncesiydi.

Kongrede alınan başlıca kararlar şunlardı: Millî sınırlar içinde bulunan vatan bir bütündür, parçalanamaz. Her türlü yabancı işgal ve müdahalesine karşı millet birlikte direnecektir. İstanbul Hükûmeti görevini yerine getiremezse geçici bir hükûmet kurulacaktır. Millî kuvvetleri etkili, millî iradeyi hâkim kılmak esastır. Hristiyan azınlıklara siyasi hâkimiyeti ve sosyal dengeyi bozacak ayrıcalıklar verilemez. Manda ve himaye kabul edilemez; ülkenin bağımsızlığı korunmalıdır. Ayrıca millî iradeyi temsil edecek bir Temsil Heyeti oluşturulmuştur.

Bu kararların nasıl bir sonuç doğurduğu, bölgesel savunma ile ülke çapındaki bağımsızlık hedefi arasındaki geçişte görülür. Örneğin kongre Doğu illerini korumaya yönelik toplanmış olmasına rağmen “vatanın bölünmezliği” ve “millî iradenin üstünlüğü” ilkelerini benimseyerek bütün Anadolu adına konuşan bir siyasi anlayış geliştirdi. Manda ve himayenin reddedilmesi de çözümün başka bir devletin korumasında değil, milletin kendi gücünde aranacağını gösterdi. Temsil Heyeti’nin kuruluşu ve daha sonra genişlemesi, kongre kararlarının uygulanması için oluşturulan örgütlenme yapısının temelini attı.

Erzurum Kongresi’nin Millî Mücadele açısından önemi

Erzurum Kongresi, bağımsızlık mücadelesinin amaçlarını açık ve ortak ilkeler hâline getirdi. Vatanın parçalanamayacağı kararı, işgallere karşı savunmanın yalnızca belirli bir bölgenin değil, bütün milletin meselesi olduğunu ortaya koydu. Böylece bölgesel bir toplantı, ülke bütünlüğünü esas alan millî bir programa dönüştü.

Kongrenin en ayırt edici yönlerinden biri, millî iradeyi siyasi kararların temeline yerleştirmesidir. İstanbul Hükûmeti’nin görevini yapamaması durumunda geçici bir hükûmet kurulabileceğinin belirtilmesi, yönetimde milletin söz sahibi olması gerektiği düşüncesini güçlendirdi. Manda ve himayenin reddedilmesi ise bağımsızlık hedefinin başka bir devletin koruması altında yaşamaktan daha önemli görüldüğünü gösterdi. Bu nedenle Erzurum Kongresi, hem bağımsızlık fikrini hem de millî egemenlik anlayışını birlikte geliştiren temel adımlardan biri oldu.

Sivas Kongresi’nin kararları ve özellikleri

Sivas Kongresi, 4-11 Eylül 1919 tarihleri arasında toplandı ve ülkenin farklı bölgelerinden gelen temsilcileri bir araya getirdi. Erzurum Kongresi’nden farklı olarak başlangıçtan itibaren bütün vatanı ilgilendiren ulusal bir kongre niteliğindeydi. Kongrede amaç, ayrı ayrı çalışan direniş kuruluşlarını ortak bir yönetim ve program altında birleştirmekti.

Sivas Kongresi’nde alınan başlıca kararlar Erzurum Kongresi’nde belirlenen temel ilkeleri ülke geneline taşıdı. Millî sınırlar içindeki vatanın bir bütün olduğu ve parçalanamayacağı kabul edildi. Manda ve himaye düşüncesi reddedildi. Millî iradenin hâkim kılınması ve bağımsızlığın korunması esasları benimsendi. Anadolu ve Rumeli’de faaliyet gösteren millî cemiyetler, Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında birleştirildi. Böylece farklı bölgelerdeki savunma hareketleri tek bir siyasi çatı altında toplandı.

Kongrenin önemli özelliklerinden biri Temsil Heyeti’nin bütün vatanı temsil edecek biçimde genişletilmesiydi. Bu değişiklik, Temsil Heyeti’nin yalnızca Doğu Anadolu’nun savunmasını üstlenen bir kurul olmaktan çıkıp ülke çapındaki direnişin merkezi hâline gelmesini sağladı. Kongre ayrıca alınan kararları halka duyurmak için İrade-i Milliye gazetesinin çıkarılmasını kararlaştırdı. Örneğin daha önce farklı şehirlerde ayrı adlarla ve farklı imkânlarla çalışan cemiyetler, Sivas’tan sonra ortak bir amaç ve merkez etrafında hareket etmeye başladı. Bu durum, direnişin gücünü artıran örgütsel bir dönüşümdü.

Sivas Kongresi’nin Millî Mücadele açısından önemi

Sivas Kongresi, Millî Mücadele’nin ülke çapında tek bir siyasi irade etrafında yürütülmesini sağladı. Millî cemiyetlerin birleştirilmesiyle bölgesel savunma hareketleri arasındaki dağınıklık azaltıldı ve işgallere karşı ortak bir program oluşturuldu. Bu nedenle Sivas Kongresi, Erzurum’da ortaya konan ilkelerin bütün Anadolu’ya yayılmasını sağlayan ulusal bir aşama oldu.

Temsil Heyeti’nin bütün vatanı temsil edecek biçimde genişletilmesi, kongrenin en önemli sonuçlarından biridir. Böylece direnişin karar alma merkezi güçlendi ve farklı bölgeler adına ortak tutum alınabilmesi mümkün hâle geldi. Manda ve himayenin yeniden reddedilmesi, bağımsızlık kararının kesin ve ortak bir hedef olduğunu gösterdi. Kongre sonrasında Temsil Heyeti’nin Ankara’ya gelişi ve TBMM’nin açılması ayrı bir tarihsel sürecin konusudur. Misakımillî kararları ve Son Osmanlı Mebusan Meclisi de bu makalenin dışında kalan sonraki siyasi gelişmelerdir. Kuvayımilliye biçimindeki silahlı direniş kongrelerden önce başlamıştı; düzenli ordunun kurulması ve Millî Mücadele’nin askerî safhasının kurumsallaşması ise ayrı bir aşamanın konusudur.

Erzurum ve Sivas kongrelerinin karşılaştırılması

Erzurum ve Sivas Kongreleri aynı bağımsızlık hedefinin iki farklı aşamasını temsil eder. Erzurum Kongresi, Doğu Anadolu’daki işgal ve parçalanma tehlikesine karşı bölgesel bir ihtiyaçtan doğdu. Sivas Kongresi ise bu savunma anlayışını bütün ülkeye taşıdı ve ulusal ölçekte bir örgütlenme kurdu. Bu nedenle Erzurum’un katılımcı çevresi daha çok Doğu Anadolu illerine dayanırken Sivas’a ülkenin farklı bölgelerini temsil eden delegeler katıldı.

İki kongrenin kararları arasında güçlü bir devamlılık vardır. Vatanın bütünlüğü, millî iradenin üstünlüğü, bağımsızlık ve manda-himayenin reddi her iki kongrede de temel ilkeler olarak benimsendi. Ancak Erzurum Kongresi bu ilkeleri bölgesel bir toplantıdan çıkarıp millî bir nitelik kazandırırken Sivas Kongresi onları bütün ülke adına uygulanacak ortak bir programa dönüştürdü. Somut olarak Erzurum’da oluşturulan Temsil Heyeti sınırlı bir bölgeyi temsil ederken Sivas’ta genişletilerek tüm vatanın direnişini temsil eder hâle geldi.

Örgütlenme bakımından da kongreler birbirini tamamladı. Erzurum’da Doğu Anadolu’nun savunulması için ortak kararlar alınması, millî iradeye dayalı bir yönetim anlayışının temellerini attı. Sivas’ta millî cemiyetlerin tek çatı altında birleştirilmesi ise bu anlayışın ülke genelinde kurumsallaşmasını sağladı. Kısaca Erzurum Kongresi kararların ve temsil anlayışının temelini oluşturdu; Sivas Kongresi bu temeli genişleterek ulusal bir direniş merkezi kurdu.