GSYİH ve GSMH Arasındaki Fark Nedir?

Yerleşik kişi ve işletme kavramı

Yerleşik kişi veya işletme, ekonomik faaliyetlerini düzenli biçimde bir ülkenin ekonomik alanıyla ilişkilendiren kişi ya da kuruluşu ifade eder. Bu kavram vatandaşlıkla aynı şey değildir; karşılaştırmada önemli olan ekonomik yerleşikliktir.

GSYİH'nin tanımı ve ölçüm ölçütü

GSYİH, bir ülkenin sınırları içinde belirli bir dönemde üretilen nihai mal ve hizmetlerin toplam ekonomik değeridir. Buradaki temel ölçüt, üretimi yapan kişi veya işletmenin hangi ülkeye ait olduğu değil, üretimin nerede gerçekleştiğidir.

GSYİH hesaplanırken aynı ürünün üretim aşamalarında tekrar tekrar sayılmasını önlemek için nihai mal ve hizmetler dikkate alınır. Örneğin bir ülkenin sınırları içindeki fabrikada yabancı bir şirkete ait otomobil üretilirse bu üretim o ülkenin GSYİH'sine girer. Çünkü üretim ülke sınırları içinde gerçekleşmiştir. Şirketin yabancı olması, üretimin GSYİH kapsamından çıkarılması için yeterli değildir.

Aynı ölçüt hizmetler için de geçerlidir. Ülke içinde faaliyet gösteren yabancı bir şirketin sunduğu taşımacılık, iletişim veya konaklama hizmetleri, üretim ülke içinde yapıldığı için GSYİH'ye dahil edilir. Böylece GSYİH, ekonominin belirli bir dönemde ülke toprakları üzerindeki üretim kapasitesini göstermeye yarar.

GSMH'nin tanımı ve ölçüm ölçütü

GSMH, bir ülkenin yerleşik kişi ve işletmelerinin belirli bir dönemde yurt içinde ve yurt dışında üretimden elde ettiği toplam geliri ifade eder. Buradaki temel ölçüt üretimin yapıldığı yer değil, üretim gelirini elde eden ekonomik yerleşiklerin hangi ülkeye bağlı olduğudur.

Bu ölçüt nedeniyle ülke yerleşiklerinin başka ülkelerdeki üretim faaliyetlerinden elde ettiği gelirler GSMH kapsamına alınır. Örneğin bir ülkede yerleşik bir şirket başka bir ülkede fabrika işletiyor ve bu üretimden gelir elde ediyorsa, söz konusu gelir, şirketin yerleşiği olduğu ülkenin GSMH'sine katkı sağlar. Üretim ülke sınırları dışında gerçekleşse de geliri elde eden yerleşik ekonomik birimdir.

Buna karşılık, ülke sınırları içinde üretim yapan yabancı yerleşiklerin elde ettiği üretim gelirleri GSMH'ye aynı biçimde dahil edilmez. Çünkü GSMH, ülke ekonomisiyle bağlantılı tüm üretimi değil, ülke yerleşiklerinin üretim gelirlerini izlemeyi amaçlar. Bu yönüyle GSMH, yerleşiklerin yurt içi ve yurt dışındaki üretim faaliyetlerini birlikte değerlendirir.

GSYİH ile GSMH arasındaki temel fark

GSYİH ile GSMH arasındaki ayrım, kullanılan ölçütlerden kaynaklanır: GSYİH coğrafi üretim alanını, GSMH ise ülke yerleşiklerinin üretim gelirlerini esas alır. Bu nedenle GSYİH sorusu “Ülke sınırları içinde ne kadar üretildi?” biçimindeyken, GSMH sorusu “Ülke yerleşikleri ne kadar üretim geliri elde etti?” biçimindedir.

Bir ülkenin sınırları içinde yabancı bir şirketin üretim yaptığını ve aynı ülkenin yerleşik bir şirketinin başka bir ülkede üretim gerçekleştirdiğini düşünelim. Yabancı şirketin ülke içindeki üretimi GSYİH'ye girer; çünkü faaliyet ülke sınırları içindedir. Yerli şirketin yurt dışındaki üretimi ise GSYİH'ye girmez; çünkü üretim ülke dışında gerçekleşmiştir. Ancak yerli şirketin yurt dışından elde ettiği üretim geliri GSMH açısından dikkate alınır.

Ters yönden bakıldığında, ülke içindeki yabancı üretim GSYİH'yi artırırken GSMH ile GSYİH arasındaki farkı etkileyebilir. Yurt dışındaki yerli üretim de GSMH'yi desteklerken GSYİH'nin kapsamı dışında kalır. Dolayısıyla iki gösterge aynı ekonomik faaliyetleri aynı sınırlarla ölçmez.

Kısa ilişki şu şekilde gösterilir: GSMH = GSYİH + yurt dışından net faktör geliri. Yurt dışından net faktör geliri pozitifse GSMH GSYİH'den büyük, negatifse GSMH GSYİH'den küçük olabilir.

Yurt dışından net faktör gelirinin göstergeler arasındaki rolü

Yurt dışından net faktör geliri, ülke yerleşiklerinin yurt dışından elde ettiği üretim gelirleri ile yabancıların ülke içindeki üretim faaliyetlerinden elde edip kendi ülkelerine aktardığı gelirler arasındaki farktır. Bu fark, GSYİH ile GSMH arasındaki ilişkinin neden her zaman aynı olmadığını açıklar.

Ülke yerleşiklerinin yurt dışından kazandığı üretim gelirleri, yerleşiklerin toplam gelirini artırdığı için GSMH'yi GSYİH'ye göre yukarı çekebilir. Buna karşılık, ülke içindeki yabancı işletmelerin elde ettiği ve dışarıya aktardığı gelirler ülke sınırları içindeki üretim nedeniyle GSYİH'de yer alırken yerleşiklerin gelir toplamına aynı şekilde eklenmez. Yabancılara yapılan bu gelir ödemeleri net akımı azaltır.

Örneğin yurt dışındaki yerli şirketlerin üretim gelirleri, ülke içindeki yabancı şirketlerin kendi ülkelerine aktardığı gelirlerden fazlaysa net faktör geliri pozitiftir ve GSMH GSYİH'den yüksek olabilir. Tersi durumda GSMH GSYİH'nin altında kalabilir.

Yabancıların yurt içi üretimi ve yerli yerleşiklerin yurt dışı üretimi

Yabancıların yurt içindeki üretimi ile yerli yerleşiklerin yurt dışındaki üretimi, iki gösterge arasındaki farkı görünür kılan iki temel durumdur. Yabancı bir işletme ülke içinde üretim yaptığında faaliyet ülke sınırlarında gerçekleştiği için GSYİH'ye dahil edilir. Ancak bu üretimden elde edilen gelirin yabancı işletmenin yerleşiklerine ait bölümü GSMH ölçütünde ülke yerleşiklerinin geliri olarak değerlendirilmez.

Bunun tersine, yerli bir işletme başka bir ülkede üretim yaptığında bu faaliyet kendi ülkesinin GSYİH'sine girmez; çünkü üretim sınırların dışında gerçekleşmiştir. Fakat işletme kendi ülkesinin yerleşiği olduğu için yurt dışındaki üretimden elde ettiği gelir GSMH açısından önem taşır.

Bu iki örnekte fiziksel üretim aynı anda iki farklı soruya yanıt verir. GSYİH, üretimin ülke içinde gerçekleşip gerçekleşmediğine bakar; GSMH, gelirin ülke yerleşiklerine ait olup olmadığına bakar. Bu yüzden bir fabrikanın konumu GSYİH için, fabrikanın sahibi veya gelir elde eden yerleşik ekonomik birim ise GSMH için belirleyicidir.

GSYİH ve GSMH hangi ekonomik sorularda kullanılır?

GSYİH, bir ülkenin kendi sınırları içindeki ekonomik faaliyetlerinin ve üretim hacminin değerlendirilmesi gerektiğinde kullanılır. Ülke içindeki üretim kapasitesini, ekonomik hareketliliği veya sınırlar içinde gerçekleşen toplam mal ve hizmet üretimini inceleyen bir soru için uygun gösterge GSYİH'dir. Bu nedenle ülke topraklarında faaliyet gösteren yabancı işletmelerin üretimi de bu değerlendirmeye katılır.

GSMH ise ülke yerleşiklerinin ekonomik faaliyetlerden elde ettiği toplam üretim gelirini değerlendirmek için kullanılır. Soru, yerli kişi ve işletmelerin yurt içiyle birlikte yurt dışında ne kadar üretim geliri elde ettiğine odaklanıyorsa GSMH daha uygun göstergedir. Yurt dışında faaliyet gösteren yerli bir şirketin üretim geliri bu bakış açısında önem kazanır.

Kısaca ekonomik faaliyetin ülke içindeki büyüklüğünü görmek için GSYİH, ülke yerleşiklerinin üretimden elde ettiği geliri görmek için GSMH tercih edilir. Kişi başına GSYİH ve GSMH ile refah karşılaştırması ise ayrı bir değerlendirme konusudur.