Harita Çeşitleri ve Sınıflandırma Ölçütleri

Harita türlerini sınıflandırma ölçütleri

Haritalar başlıca üç ölçüte göre sınıflandırılır: gösterilen konu, kullanım amacı ve ölçek. Gösterilen konuya göre fiziki, siyasi ve tematik haritalardan söz edilir. Kullanım amacına göre bir harita; genel bir yer tanıtımı yapmak, belirli bir doğal ya da beşerî özelliği göstermek veya uygulamalı bir çalışmaya yardımcı olmak için hazırlanabilir. Ölçek ise haritada gösterilen alanın ne kadar küçültüldüğünü ve haritanın ayrıntı düzeyini belirleyen sınıflandırma ölçütüdür.

Bu ölçütler, haritanın çalışma biçimini ve okuyucuya sunduğu öncelikli bilgiyi değiştirir. Örneğin aynı şehir alanı fiziki haritada dağ, ova ve akarsularla; siyasi haritada ilçe sınırlarıyla; tematik haritada ise nüfus yoğunluğu gibi tek bir konuyla öne çıkarılabilir. Böylece haritanın adı yalnızca bölgeyi değil, o bölge hakkında hangi tür bilgiyi seçip düzenlediğini de anlatır.

Kullanım amacı da haritanın içeriğinin seçilmesini etkiler. Bir ülkenin genel görünümünü veren harita çok sayıda temel bilgiyi birlikte sunabilirken, tarım alanlarını veya ulaşım ağlarını incelemek için hazırlanan harita belirli bir amaca odaklanır. Harita türünü belirlerken önce başlığa ve gösterilen unsurlara, ardından haritanın hangi amaçla hazırlandığına bakmak gerekir. Harita okuma ve yorumlama ise bu sınıflandırmadan farklı bir konu olup haritada verilen bilgilerin anlamlandırılmasını kapsar. Haritaların düz bir yüzeye aktarılmasında kullanılan projeksiyonlar da ayrı bir başlıktır.

Fiziki haritalar

Fiziki haritalar, yeryüzünün doğal özelliklerini ve yer şekillerini göstermek için hazırlanır. Dağlar, ovalar, platolar, vadiler, akarsular ve göller bu haritalarda öne çıkan unsurlardır. Bu nedenle fiziki haritaya bakıldığında bir yerin doğal çevresinin nasıl olduğu hakkında bilgi edinilir.

Haritanın amacı doğal unsurları görünür kılmak olduğu için siyasi sınırlar veya nüfus gibi beşerî bilgiler, fiziki özellikler kadar ön planda değildir. Örneğin bir bölgenin fiziki haritası, o bölgede dağlık alanların, ovaların ve akarsu vadilerinin nerelerde bulunduğunu göstermeye odaklanır. Bir ülkenin doğal yapısını incelemek isteyen kişi için fiziki harita, siyasi haritadan daha uygun türdür.

Siyasi haritalar

Siyasi haritalar, insanların oluşturduğu ülke, il ve ilçe gibi idari birimleri ve bunların sınırlarını gösterir. Haritada hangi alanın hangi ülkeye veya idari birime ait olduğu, sınır çizgileri ve yer adları aracılığıyla öne çıkarılır. Bu haritaların temel amacı doğal yer şekillerini açıklamak değil, siyasi ve idari bölünüşü göstermektir.

Siyasi haritaların çalışma mantığı, bir bölgeyi yönetim birimlerine ayıran sınırları belirginleştirmektir. Örneğin bir ülkenin siyasi haritasında komşu ülkeler arasındaki sınırlar veya bir ilin ilçeleri arasındaki sınırlar görülebilir. Aynı alanın fiziki haritasında dağlar ve akarsular öne çıkarken siyasi haritasında il ve ilçe sınırlarının öne çıkması, iki tür arasındaki temel farkı oluşturur.

Tematik haritalar

Tematik haritalar, belirli bir konuya ait verilerin mekân üzerindeki dağılışını göstermek için hazırlanır. Haritanın tamamı hakkında her bilgiyi vermek yerine tek bir konuya veya sınırlı bir konu grubuna odaklanır. Nüfus, iklim, tarım, ulaşım ya da doğal afetler gibi başlıklar tematik bir haritanın konusu olabilir.

Bu haritaların çalışma biçimi, seçilen konuya ait verileri belirli bölgelerle ilişkilendirerek dağılışlarını karşılaştırılabilir hâle getirmektir. Böylece okuyucu yalnızca bir verinin miktarını değil, o verinin nerelerde yoğunlaştığını veya seyrekleştiğini de görebilir. Örneğin Türkiye’de nüfus yoğunluğunu gösteren bir tematik harita, nüfus yoğunluğunun hangi bölgelerde daha yüksek ya da daha düşük olduğunu incelemeye yarar; ancak dağların ve il sınırlarının tamamını ayrıntılı biçimde açıklamak onun temel amacı değildir.

Tematik haritalarda haritanın konusu, türü belirleyen en önemli unsurdur. Aynı bölge için yağış dağılışını gösteren bir harita ile tarım ürünlerinin dağılışını gösteren bir harita hazırlanabilir ve ikisi de tematik harita sayılır. Tematik harita türleri ve verilerin harita üzerinde gösterilme yöntemleri ayrı bir inceleme konusudur; burada önemli olan, tematik haritanın belirli bir veriyi mekânla ilişkilendirerek öne çıkarmasıdır.

Ölçeğine göre harita türleri

Haritalar ölçeklerine göre büyük ölçekli, orta ölçekli ve küçük ölçekli olarak sınıflandırılır. Büyük ölçekli haritalar daha dar alanları, küçük ölçekli haritalar ise daha geniş alanları gösterir; orta ölçekli haritalar bu iki grup arasında yer alır. Ölçek hesaplamaları ve ölçeğin ayrıntılı özellikleri ayrı bir konudur.

Beşerî ve ekonomik haritalar

Beşerî ve ekonomik haritalar, insanların yerleşme, nüfus, ulaşım, sanayi veya tarım gibi faaliyetleriyle ilgili unsurları gösterir. Belirli bir beşerî ya da ekonomik konuya odaklandıklarında tematik haritalar içinde değerlendirilebilir.

Topografya haritalarına giriş

Topografya haritaları, bir alanın doğal ve beşerî özelliklerini yeryüzü şekillerini de dikkate alarak ayrıntılı biçimde göstermeye yarayan haritalardır.