İklim Bitki Örtüsünü Nasıl Belirler?

İklim ile bitki örtüsü arasındaki temel ilişki

İklim, bir yerde uzun süre boyunca etkili olan sıcaklık, yağış ve benzeri hava koşullarının genel düzenidir. Bitki örtüsü ise bu koşullara uyum sağlayabilen bitkilerin oluşturduğu doğal örtüdür. Bu nedenle bitki örtüsü, bir bölgenin iklim özellikleri hakkında bilgi veren önemli doğal göstergelerden biridir.

İklim, bitkilerin yaşayabilmesi için gerekli olan su miktarını, büyüme döneminin uzunluğunu ve soğuğa dayanma ihtiyacını etkiler. Sıcak ve yıl boyunca yağışlı yerlerde bitkiler uzun süre büyüyebilir; farklı türlerden oluşan gür ormanlar gelişebilir. Buna karşılık yağışın az olduğu yerlerde bitkiler su kaybını azaltacak biçimde seyrekleşir veya kuraklığa dayanıklı hâle gelir. Örneğin yıl boyunca sıcak ve yağışlı olan ekvator çevresinde gür ormanlar görülürken, yağışın çok az olduğu çöl alanlarında bitki örtüsü oldukça seyrektir.

Bitkilerin dağılışını yalnızca iklim belirlemez. Toprak, su kaynakları, yer şekilleri ve insanların araziyi kullanma biçimi de etkili olabilir. Ancak geniş alanlarda görülen bitki örtüsü farklılıklarının temel açıklaması çoğunlukla sıcaklık ve yağış koşullarında aranır. Bitki örtüsünün doğal ve beşerî çevreyle ilişkisi, bu konuyu tamamlayan başka bir başlık olarak ayrıca incelenir.

Sıcaklık ve yağışın bitki örtüsünü belirlemesi

Sıcaklık, bitkilerin büyüme hızını ve yaşayabileceği koşulları belirler. Çok düşük sıcaklıklar bitkilerin büyüme dönemini kısaltır; yüksek sıcaklıklar ise yeterli su yoksa kuraklık etkisini artırabilir. Yağış ise bitkilerin kullanabileceği suyun temel kaynağıdır. Yağışın miktarı kadar yıl içindeki dağılışı da önemlidir: Yağış bütün yıla yayılıyorsa bitkiler düzenli su bulabilir, yalnızca kısa bir dönemde toplanıyorsa kurak mevsimde bitkiler zorlanır.

Sıcaklık ve yağış birlikte değerlendirilmelidir. Sıcak ve yağışlı koşullar, su ve ısı ihtiyacı yüksek bitkilerin gelişmesini kolaylaştırır. Sıcaklık uygun olsa bile yağış yetersizse gür ormanlar yerine kurakçıl ve seyrek bitkiler görülür. Yağış fazla olsa bile sıcaklık çok düşükse ağaçların büyümesi sınırlanabilir. Örneğin Akdeniz kıyılarında yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlı olduğu için kurak döneme dayanabilen çalı toplulukları yaygındır. Karadeniz kıyılarında ise yıl içine daha düzenli yayılan yağış ve uygun sıcaklıklar ormanların gelişmesini destekler.

Bu ilişkiyi incelerken “Sıcaklık bitkilerin büyümesine elverişli mi?” ve “Bitkilerin kullanabileceği yağış yeterli mi?” soruları birlikte sorulmalıdır. Tek bir iklim özelliğine bakmak, bitki örtüsünü yanlış yorumlamaya yol açabilir.

Başlıca iklim-bitki örtüsü eşleşmeleri

Farklı sıcaklık ve yağış koşulları, dünyada belirli bitki örtüsü topluluklarının yaygınlaşmasına neden olur. Sıcak ve her mevsim yağışlı alanlarda gür ve geniş yapraklı ormanlar gelişir. Yağışın mevsimlere göre değiştiği sıcak bölgelerde ormanların yanında ot toplulukları da görülebilir. Yağışın çok az olduğu çöllerde bitkiler seyrektir; suyu depolayabilen veya su kaybını azaltabilen türler öne çıkar.

Orta kuşakta yağışın yeterli olduğu ve sıcaklık koşullarının ağaç gelişimine uygun bulunduğu yerlerde ormanlar yaygındır. Yazların sıcak ve kurak, kışların ılık ve yağışlı olduğu Akdeniz ikliminde maki adı verilen, kuraklığa dayanıklı çalı toplulukları görülür. Yağışın az, yaz-kış sıcaklık farkının belirgin olduğu karasal alanlarda ise bozkır adı verilen kısa ve seyrek ot toplulukları yaygınlaşır. Bozkırda ağaçların az olmasının temel nedeni, yağışın orman oluşturacak kadar düzenli ve yeterli olmamasıdır.

Soğuk bölgelerde ve yüksek kesimlerde sıcaklığın düşmesi ağaçların gelişmesini sınırlar. Bu alanlarda ot ve çalı toplulukları görülebilir; sıcaklık daha da düştüğünde bitki örtüsü seyrekleşir. Örneğin aynı kıtada yağışlı kıyı alanlarında orman, kurak iç kesimlerde bozkır veya çöl görülmesi, iklim koşullarındaki farklılığın bitki örtüsünü nasıl değiştirdiğini gösterir.

Türkiye’de iklimlere göre görülen temel bitki örtüleri

Türkiye’de kıyı ve iç kesimler arasındaki iklim farkları bitki örtüsüne de yansır. Karadeniz kıyılarında yağışın fazla ve yıl içine daha düzenli dağılmış olması nedeniyle ormanlar yaygındır. Kıyıdan iç kesimlere ve dağların yağış alan yamaçlarından daha kurak yamaçlarına gidildikçe ormanların yoğunluğu azalabilir.

Akdeniz ve Ege kıyılarında yazların sıcak ve kurak, kışların ılık ve yağışlı olması maki bitki örtüsünü ortaya çıkarır. Maki, kurak yaz dönemine dayanabilen çalıların oluşturduğu bir topluluktur. İç Anadolu’da yağışın daha az, karasal koşulların daha belirgin olması nedeniyle bozkır yaygındır. Doğu Anadolu’nun geniş iç kesimlerinde de soğuk ve karasal koşullar ile yağış özelliklerine bağlı olarak bozkır ve çayır toplulukları görülür. Bu genel eşleşmeler, bölgesel farklılıklar ve yükselti dikkate alınarak değerlendirilmelidir. Türkiye’nin bitki coğrafyası ve bitki kuşakları daha geniş bir harita ve bölge incelemesi gerektirir.

Yer şekilleri ve yükseltinin bitki örtüsüne etkisi

Yükselti arttıkça sıcaklık genel olarak azalır. Bu durum, deniz seviyesinde yetişebilen bazı bitkilerin daha yüksek kesimlerde yetişememesine ve bitki örtüsünün kuşaklar hâlinde değişmesine neden olabilir. Dağın alt kesimlerinde orman görülebilirken daha yüksek kesimlerde ağaçların yerini çayırlar veya daha seyrek bitkiler alabilir. Yükselti, aynı zamanda karın yerde kalma süresini ve bitkilerin büyüme dönemini de etkiler.

Yer şekilleri yağışın dağılışını da değiştirir. Nemli hava kütleleri dağların denize bakan yamaçlarında yükselirken soğuyabilir ve yağış bırakabilir. Bu yamaçlarda bitki örtüsü daha gür olabilir. Dağın diğer tarafında hava alçalarak kuruduğunda yağış azalabilir ve daha seyrek bitkiler görülebilir. Böylece birbirine yakın iki yamaç, bakı ve yağış farkı nedeniyle farklı bitki örtülerine sahip olabilir.

Örneğin kıyıya paralel uzanan dağlarda denize bakan yamaçların daha yağışlı olması, iç kesimlere bakan yamaçların ise daha kurak kalması bitki örtüsü farkı oluşturabilir. Bu nedenle bir yerin yalnızca genel iklimine değil, yükseltisine, eğimine ve dağların uzanış yönüne de bakılmalıdır.

İklim özelliklerinden bitki örtüsünü çıkarma

Bir yerin bitki örtüsünü tahmin etmek için önce sıcaklık, sonra yağış miktarı ve yağışın yıl içindeki dağılışı değerlendirilir. Sıcaklık yıl boyunca yüksek, yağış ise fazla ve düzenliyse gür orman ihtimali güçlenir. Sıcaklık yüksek olmasına rağmen yağış çok azsa çöl veya çok seyrek kurakçıl bitkiler düşünülür. Yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlı bir yerde maki; yağışın az ve karasal sıcaklık farklarının belirgin olduğu bir yerde bozkır beklenir.

Çıkarım yaparken şu sırayı kullanmak işe yarar: İlk olarak sıcaklığın ağaç gelişimine uygun olup olmadığını belirle. İkinci olarak yağışın orman oluşturacak kadar yeterli ve düzenli olup olmadığını incele. Üçüncü olarak yaz kuraklığı, kış soğuğu veya uzun süreli kuraklık gibi sınırlayıcı koşulları ara. Son olarak yükselti ve yer şekillerinin bu genel sonucu değiştirip değiştirmediğini kontrol et.

Örneğin bir bölgede yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlıysa önce Akdeniz iklimi koşulları düşünülür; bu koşullara uygun temel bitki örtüsü makidir. Başka bir yerde yağış az, yaz-kış sıcaklık farkı fazla ve ağaç gelişimi sınırlıysa bozkır daha uygun bir sonuçtur. Yağışın fazla olduğu, sıcaklıkların ağaç gelişimine elverişli kaldığı bir kıyı alanında ise orman beklenir.