Kan Dolaşımı Nasıl Çalışır? Kalp, Akciğerler ve Vücuttaki Kan Yolu

Kalbin kan dolaşımındaki pompalama görevi

Kalp, kanı damarlar içinde hareket ettiren kaslı bir pompa gibi çalışır. Kulakçıklar kasıldığında kanı karıncıklara, karıncıklar kasıldığında ise kanı atardamarlara iter; gevşediğinde ise damarlar ve toplardamarlar aracılığıyla geri gelen kanı kabul eder. Bu pompalama, kanın akciğerlere ve vücudun farklı bölgelerine ulaşmasını sağlayan basınç farkını oluşturur.

Kalpten çıkan kan önce büyük damarlara yönelir. Kalbin sol karıncığından çıkan aort, kanı vücuda dağıtan ana atardamardır. Kan damarları daha küçük kollara ayrıldıkça akış kılcal damarlara ulaşır. Kılcal damar ağının toplam kesit alanı çok geniş olduğu için kan burada daha yavaş ilerler; bu yavaşlama, dokularla gaz ve besin alışverişi için zaman kazandırır. Kan daha sonra toplardamarlar aracılığıyla kalbe döner.

Kalbin pompalama gücü yalnızca kanı ileri taşımakla kalmaz, akışın yönünü de korur. Toplardamarlardaki tek yönlü kapakçıklar kanın geriye kaçmasını önler. Özellikle bacaklarda hareket eden iskelet kaslarının damarları sıkıştırması, kanın yer çekimine karşı kalbe dönmesine yardım eder. Örneğin uzun süre oturduktan sonra ayağa kalkıp yürümek, bacak toplardamarlarındaki kanın kalbe doğru ilerlemesini destekler.

Kalp odacıkları ve kanın izlediği temel yön

Kalbin dört odacığı vardır: sağ kulakçık, sağ karıncık, sol kulakçık ve sol karıncık. Vücuttan dönen, karbondioksitçe zengin kan ana toplardamarlar üzerinden sağ kulakçığa gelir; buradan sağ karıncığa geçer. Sağ karıncık kanı akciğer atardamarı aracılığıyla akciğerlere gönderir. Akciğerlerde oksijen alan kan, akciğer toplardamarlarıyla sol kulakçığa döner, ardından sol karıncığa geçer. Sol karıncık da kanı aort yoluyla vücuda pompalar. Böylece kanın temel yönü vücut → sağ kalp → akciğerler → sol kalp → vücut şeklindedir.

Küçük dolaşım

Küçük dolaşım, kanın kalp ile akciğerler arasında gidip gelerek gaz değişimine katıldığı dolaşım bölümüdür. Vücuttan gelen karbondioksitçe zengin kan sağ kulakçığa, oradan sağ karıncığa ulaşır. Sağ karıncığın pompaladığı kan, pulmoner gövde ve akciğer atardamarlarıyla akciğerlerdeki kılcal damarlara gider.

Akciğer kılcallarında kan ile akciğerlerdeki hava arasında gaz alışverişi gerçekleşir. Kandaki karbondioksit akciğerlere bırakılır, oksijen ise kana geçer. Bu değişim, kılcal damar duvarının çok ince olması ve gazların kısa mesafede yayılabilmesi sayesinde gerçekleşir. Oksijenlenen kan daha sonra akciğer toplardamarlarıyla sol kulakçığa döner.

Örneğin vücut hücrelerinin kullandığı oksijen azaldığında ve hücrelerde karbondioksit oluştuğunda, bu kan küçük dolaşımla akciğerlere taşınır. Akciğerlerde yön değiştiren gazlar sonucunda kan, büyük dolaşıma katılmaya hazır oksijenli kan hâline gelir.

Büyük dolaşım

Büyük dolaşım, oksijenlenmiş kanın kalpten vücut dokularına taşınmasını ve karbondioksitçe zenginleşen kanın yeniden kalbe dönmesini sağlar. Akciğerlerden sol kulakçığa gelen kan sol karıncığa geçer. Sol karıncık bu kanı aorta pompalar. Aort, vücudun farklı bölgelerine giden büyük atardamarlara, ardından daha küçük atardamarlara ve atardamarcıklara ayrılır.

Kan, kılcal damar ağlarına ulaştığında hücrelere oksijen ve gerekli maddeleri bırakır. Hücrelerin oluşturduğu karbondioksit ve bazı atıklar da kana geçer. Kılcal damarlar daha sonra venüllere, toplardamarlara ve ana toplardamarlara bağlanır. Bu damarlar kanı sağ kulakçığa getirerek dolaşım yolunun yeniden başlamasını sağlar.

Örneğin kol kasları hareket ederken bu kasların çevresindeki kılcal damarlara kan akışı artırılabilir. Kılcal damarlarda oksijen kas hücrelerine bırakılır, kaslarda oluşan karbondioksit ise kana alınır. Böylece büyük dolaşım, akciğerlerde yenilenen kanı doğrudan ihtiyaç duyan dokulara ulaştırır.

Damarların temel görevleri

Atardamarlar kanı kalpten uzaklaştırır. Aort, sol karıncıktan çıkan ana atardamardır ve daha küçük atardamarlara ayrılarak organlara ulaşır. Kalbin pompaladığı kana yakın oldukları için atardamarların duvarları daha kalın ve esnektir. Atardamarlardan ayrılan atardamarcıklar, kanın kılcal damarlara ne ölçüde gideceğini düzenlemeye yardım eder.

Kılcal damarlar, atardamarcıklarla venüller arasında bulunan çok ince damarlardır. Duvarları tek hücre tabakasından oluştuğu için oksijen, karbondioksit, besinler ve atık maddeler kan ile doku sıvısı arasında geçebilir. Kılcal damarların çok sayıda olması, neredeyse her hücreye ulaşan geniş bir değişim ağı oluşturur. Kanın burada yavaşlaması da alışveriş için daha uzun süre sağlar.

Toplardamarlar kanı kalbe doğru taşır. Bu damarlarda basınç daha düşük olduğundan kanın geri kaçmasını engelleyen kapakçıklar bulunabilir. Vücut hareket ettiğinde iskelet kaslarının toplardamarları sıkıştırması, kanın kalbe dönmesine destek olur. Bu nedenle damarların temel yönleri şöyle ayırt edilir: atardamar kalpten çıkar, kılcal damar alışverişi sağlar, toplardamar kalbe döner.

Oksijen ve karbondioksitin taşınması

Kan dolaşımı ile gaz taşınması birbirine bağlıdır. Kırmızı kan hücrelerindeki hemoglobin oksijeni bağlayarak taşır. Kan akciğer kılcallarından geçerken oksijen kana alınır ve karbondioksit akciğerlere bırakılır. Bu nedenle akciğerlerden kalbe dönen kan oksijen bakımından zengindir.

Büyük dolaşım sırasında oksijenli kan kalpten dokulara gönderilir. Kılcal damarlarda oksijen hemoglobinden ayrılarak hücrelere geçer. Hücrelerin kullandığı oksijenin yerine oluşan karbondioksit kana alınır. Karbondioksitçe zenginleşen kan toplardamarlarla sağ kalbe, ardından küçük dolaşım yoluyla akciğerlere taşınır.

Kırmızı kan hücrelerinin küçük olması ve yüzey alanlarının genişliği, oksijen ile karbondioksitin hızlı biçimde geçmesine yardımcı olur. Böylece küçük dolaşım gazların akciğerlerde değiştirilmesini, büyük dolaşım ise oksijenin dokulara dağıtılmasını sağlar. Kan plazması ve kan hücreleri de taşıma görevlerine katkı sağlayan kanın temel bölümleridir; ayrıntılı görevleri ayrı bir başlıkta incelenir.

Kan basıncının temel anlamı

Kan basıncı, kanın damar duvarına uyguladığı kuvvettir; kalbin pompalamasıyla oluşan yüksek basınç kanı yüksek basınçlı bölgelerden daha düşük basınçlı bölgelere doğru ilerletir. Kalp kasılırken damar duvarları gerilir, gevşeme sırasında ise esneklikleri sayesinde önceki durumlarına yaklaşır.