Meşrutiyet Nedir? Osmanlı’da I. ve II. Meşrutiyet

Meşrutiyetin tanımı ve temel özellikleri

Meşrutiyet, monarşi ile anayasal yönetim anlayışının bir arada bulunduğu bir sistemdir. Devletin başında veraset yoluyla göreve gelen bir hükümdar bulunur; fakat hükümdar bütün kararları tek başına alamaz. Yönetim yetkileri, yazılı veya yerleşmiş anayasal kurallarla belirlenen sınırlar içinde kullanılır. Bu yönüyle meşrutiyet, hükümdarın yetkisinin hukukla sınırlandırıldığı monarşi biçimidir.

Mutlak monarşide yönetimin temel kararları hükümdarın iradesinde toplanırken meşrutiyette karar alma sürecine meclis ve anayasa da katılır. Anayasa, devlet organlarının görevlerini ve yönetimin hangi kurallara göre işleyeceğini belirler. Meclis ise toplumun farklı kesimlerini temsil eden üyeler aracılığıyla kanunların görüşülmesini ve devlet yönetiminin denetlenmesini sağlar. Böylece hükümdarın yetkisi tamamen ortadan kalkmasa da sınırsız olmaktan çıkar.

Meşrutiyetin nasıl uygulandığı her ülkede aynı değildir. Bazı meşrutiyetlerde hükümdar daha çok sembolik bir devlet başkanıdır; bazı durumlarda ise hükümdarın hükümeti kurma, görevlileri atama veya meclisi feshetme gibi daha geniş yetkileri olabilir. Bu nedenle yalnızca bir ülkede meşrutiyet bulunması, hükümdarın hiç yetkisi olmadığı anlamına gelmez. Belirleyici nokta, bu yetkilerin anayasal bir çerçeve içinde kullanılması ve hükümdarın kararlarının tek yönetim kaynağı olmamasıdır.

Örneğin meşrutiyet düzeninde devlet bütçesi veya yeni bir kanun hazırlanırken kararın yalnızca padişahın emriyle yürürlüğe girmesi yerine mecliste görüşülmesi gerekir. Padişahın onayı sistemin bir parçası olsa bile bu onay, anayasanın ve meclisin varlığıyla birlikte değerlendirilir. Böylece yönetimde hem monarşik makam korunur hem de kamu kararları belirli hukuk kurallarına bağlanır.

Padişah, anayasa ve meclis arasındaki ilişki

Meşrutiyet düzeninde padişah devletin başındaki hükümdar olmaya devam eder; ancak yönetim yetkisini anayasanın belirlediği sınırlar içinde kullanır. Anayasa, padişahın görev ve yetkilerinin yanı sıra meclisin nasıl oluşacağını ve kanunların nasıl hazırlanacağını belirleyen temel hukuk çerçevesidir. Meclis, kanun yapma ve devlet işlerini görüşme görevleriyle padişahın tek başına karar vermesini sınırlayan kurumlardan biridir.

Bu ilişkide padişah, anayasa ve meclis birbirinin yerine geçmez. Padişah yürütme ve temsil bakımından önemli bir makamı koruyabilir; meclis halkı veya belirli temsil gruplarını siyasete taşır; anayasa ise her iki makamın yetkilerinin sınırını çizer. Meşrutiyetin işleyişi, bu kurumların hangi ölçüde etkili olduğuna göre değişebilir. Osmanlı uygulamasında parlamentonun adı Meclis-i Umumi’ydi; bu parlamento Meclis-i Mebusan ve Meclis-i Ayan olmak üzere iki kanattan oluşuyordu. Meclis-i Mebusan, temsilcilerin yer aldığı ve devlet meseleleriyle kanun tekliflerinin görüşüldüğü meclis bölümünü ifade eder. Kanun-ı Esasi ise 1876’da yürürlüğe konulan Osmanlı anayasasının adıdır; ayrıntılı maddeleri ve anayasa hukuku incelemesi ayrı bir konudur.

Osmanlı tarihinde I. Meşrutiyet

Osmanlı Devleti’nde I. Meşrutiyet, 1876’da Kanun-ı Esasi’nin ilan edilmesiyle başladı. Böylece padişahın bulunduğu monarşik yönetim, anayasa ve meclis kurumuyla birlikte yeniden düzenlendi. Osmanlı tarihinde ilk kez anayasal bir yönetim çerçevesi oluşturuldu ve devlet işlerinin görüşülebileceği bir meclis açıldı. Bu gelişme, yönetimin yalnızca padişah iradesiyle yürütülmesi anlayışından farklı bir aşamayı temsil eder.

I. Meşrutiyet döneminde padişah makamı varlığını ve önemini korurken Kanun-ı Esasi devlet yönetiminin temel çerçevesini çizdi. Meclis-i Mebusan da kanunların ve devlet meselelerinin görüşüldüğü temsil organı olarak bu yapının içinde yer aldı. Ancak meşrutiyetin uygulanması kesintisiz devam etmedi. 1878’de meclis tatil edildi ve meşrutiyetli yönetimin meclis ayağı fiilen kesintiye uğradı. Meclisin yeniden açılması 1908’de II. Meşrutiyet’in ilanıyla gerçekleşti.

I. Meşrutiyet’in ilanına yol açan siyasal gelişmelerin ayrıntıları, ayrı bir tarih incelemesinin konusudur. Bu dönem açısından ayırt edici temel nokta, Osmanlı Devleti’nde anayasa ve meclise dayalı yönetimin ilk kez 1876’da kurulmuş olmasıdır.

Osmanlı tarihinde II. Meşrutiyet

II. Meşrutiyet, 1908’de meşrutiyet yönetiminin yeniden ilan edilmesiyle başladı. Bu gelişmeyle 1878’de tatil edilmiş olan meclis yeniden açıldı ve anayasal yönetim tekrar işlerlik kazandı. Böylece Osmanlı Devleti’nde padişahın bulunduğu monarşi, meclisli ve anayasal bir yönetim çerçevesi içinde yeniden düzenlendi.

II. Meşrutiyet döneminde temel değişiklik, yalnızca meşrutiyet fikrinin yeniden gündeme gelmesi değil, meclisin tekrar çalışmaya başlaması ve siyasal kararların meclis merkezli bir süreç içinde ele alınmasıdır. Padişah yine devletin başındaki hükümdardı; ancak yönetimin anayasa ve meclisle ilişkisi daha görünür hâle geldi. Bu nedenle 1908, Osmanlı tarihindeki anayasal yönetimin ikinci önemli başlangıcı olarak değerlendirilir.

II. Meşrutiyet döneminin ayrıntılı siyasi olayları ve siyasi örgütlenmeleri bu makalenin kapsamı dışındadır.

I. ve II. Meşrutiyet arasındaki temel farklar

I. ve II. Meşrutiyet arasındaki ilk temel fark, tarihsel konumlarıdır. I. Meşrutiyet, Kanun-ı Esasi’nin 1876’da ilan edilmesiyle Osmanlı Devleti’nde anayasal yönetime geçişi başlattı; meclis 1877’de açıldı. II. Meşrutiyet ise 1908’de, daha önce kesintiye uğramış olan bu yönetim biçiminin yeniden ilan edilmesi ve meclisin tekrar açılması anlamına geldi.

İkinci fark, meclisin çalışma durumudur. I. Meşrutiyet döneminde anayasa ve meclis ilk kez yönetim yapısına dâhil edildi; fakat meclisin 1878’de tatil edilmesiyle bu uygulama kesintiye uğradı. II. Meşrutiyet’te ise meclis yeniden açılarak anayasal yönetimin kurumsal işleyişi tekrar başlatıldı. Bu nedenle I. Meşrutiyet başlangıç, II. Meşrutiyet yeniden yürürlüğe koyma niteliğindedir.

Kısaca 1876, Osmanlı’da meşrutiyetin ilk kez ilan edildiği; 1908 ise meşrutiyetin yeniden uygulamaya konulduğu tarihtir. 1878’deki meclis tatili iki dönem arasındaki kesintiyi, 1908’deki yeniden açılış ise ikinci dönemin başlangıcını gösterir.