Mikroskop Nasıl Kullanılır? Preparat Hazırlama, Odaklama ve Güvenli Gözlem

Mikroskobun temel parçaları ve görevleri

Mikroskobun görüntüyü oluşturan temel parçaları oküler, objektifler, revolver, preparat tablası, tabla klipsleri, ışık kaynağı, diyafram, kaba ayar ve ince ayar düğmeleridir. Gözün baktığı üst mercek okülerdir. Preparata yaklaşan farklı büyütme derecelerindeki mercekler objektif olarak adlandırılır; revolver bu objektifler arasında geçiş yapmayı sağlar. Preparat tabla üzerine konur ve klipslerle sabitlenir. Işık kaynağı örneği alttan aydınlatır; diyafram ise ışığın miktarını düzenler. Kaba ayar görüntüyü hızlı biçimde yaklaştırıp uzaklaştırırken ince ayar netliği hassas biçimde düzeltir.

Kullanım sırasında önce düşük büyütmeli objektif seçilir. Preparatın zarar görmemesi için objektif ile tabla arasındaki mesafe kaba ayarla dikkatlice ayarlanır; görüntü bulunduğunda ince ayar kullanılır. Mikroskobun gövdesi ve tabanı taşıma sırasında destek sağlar, kolu ise cihazı kavramaya yardımcı olur. Örneğin saydam bir bitki parçasını incelerken preparat tablaya sabitlenir, ışık kaynağı açılır, düşük büyütmeli objektif seçilir ve görüntü önce kaba, sonra ince ayarla netleştirilir. Işık miktarı görüntünün aydınlık ve ayrıntılı görünmesini etkiler; iris diyaframı bu ışık ayarını yapan parçadır ve yalnızca uygun aydınlatmayı tanımak için bilinmelidir.

Lam, lamel ve preparatın hazırlanması

Lam, incelenecek örneğin üzerine konduğu düz ve ince camdır. Lamel ise örneğin üstüne yerleştirilen daha küçük, ince cam parçadır. Lam ile lamelin arasında kalan örnek ve sıvı, mikroskopta incelenebilen preparatı oluşturur. Preparatın amacı örneği düz, sabit ve ışığın geçebileceği uygun bir konumda tutmaktır.

Geçici bir preparat hazırlamak için temiz bir lamın üzerine incelenecek örnekten küçük bir parça ya da bir damla sıvı konur. Lamel, bir kenarı önce değdirilip yavaşça bırakılarak örneğin üzerine kapatılır. Bu hareket, lamelin altında büyük hava boşlukları oluşmasını azaltır. Örneğin lam üzerinde çok kalın ya da çok dağınık olması görüntüyü zorlaştırabilir; küçük ve ince bir örnek daha uygun bir görüntü verir. Örneğin bir yaprak parçası incelenecekse, yaprağın ince bir bölümü lam üzerindeki damlanın içine yerleştirilir, lamel eğimli biçimde kapatılır ve taşan sıvı uygun şekilde alınır. Hazırlanan preparatın lam ve lamelinden tutulması, cam yüzeylerinde parmak izi bırakılmasını ve görüntünün bozulmasını önler.

Boyama ve özel preparat hazırlama teknikleri, örneği farklı amaçlarla görünür hâle getiren ayrı bir konudur; burada temel geçici preparatın hazırlanmasıyla sınırlı kalınır.

Preparatı yerleştirme ve düşük büyütmede görüntüyü bulma

Hazırlanan preparat, lamel üstte kalacak biçimde mikroskop tablasına yerleştirilir ve klipslerle sabitlenir. Örneğin incelenecek bölgesi, objektifin altındaki ışık yoluna yaklaşık olarak denk getirilir. Gözlem düşük büyütmeli objektifle başlatılır; çünkü bu objektif daha geniş bir alan gösterir ve örneği bulmayı kolaylaştırır. Görüş alanı, okülerden bakıldığında görülen dairesel bölgedir; düşük büyütmede bu alan genellikle daha geniş, yüksek büyütmede ise daha dardır.

Görüntüyü ararken önce mikroskoba yandan bakılarak objektif ile preparat arasındaki konum kontrol edilir. Daha sonra okülerden bakılır ve kaba ayarla görüntü aranır. Preparatın farklı bölümleri tablaya küçük hareketlerle getirilir; görüntü ortaya çıktığında ince ayarla netlik sağlanır. Örneğin yaprak preparatında yeşil bir bölge başlangıçta görüş alanının dışında kalırsa, lamı yavaşça kaydırarak bu bölge ışık yoluna getirilebilir. Düşük büyütmede görüntü bulunmadan yüksek büyütmeye geçmek, küçük görüş alanı nedeniyle örneğin tamamen kaybedilmesine yol açabilir. Bu yüzden doğru sıra, önce düşük büyütmede bulmak, sonra merkezlemek ve en son büyütmeyi artırmaktır.

Odaklama ve büyütmeler arasında geçiş

Odaklama, preparattaki yapının bulanık görüntüsünü net hâle getirme işlemidir. Düşük büyütmede görüntü bulunduğunda kaba ayarla görüntü yaklaşık olarak ortaya çıkarılır; ince ayar düğmesiyle ayrıntılar keskinleştirilir. Kaba ayar büyük hareket oluşturduğu için özellikle yüksek büyütmede kullanılmamalıdır. Yüksek büyütmeli objektif preparata daha çok yaklaştığından, kaba ayarın yanlış kullanılması objektifin lama veya lamelle temas etmesine ve preparatın zarar görmesine neden olabilir.

Yüksek büyütmeye geçmeden önce incelenecek bölge görüş alanının ortasına alınır ve görüntü düşük büyütmede netleştirilir. Revolver çevrilerek bir sonraki objektif seçilir; objektif değişirken preparatın konumu ve mercekle arasındaki mesafe zorlanmamalıdır. Yeni büyütmede görüntü çoğunlukla ince ayarla düzeltilir. Işık yetersizse görüntü karanlık, gereğinden fazlaysa ayrıntılar silik görünebilir; ışık kaynağı ve diyafram buna göre ayarlanır.

Örneğin düşük büyütmede yaprak damarlarının bulunduğu bölge bulunup ortalandıktan sonra yüksek büyütmeli objektife geçilebilir. Bu geçişte damarların görüntüden kaybolması, bölgenin önceden merkezlenmemiş olmasından kaynaklanabilir. Böyle bir durumda tekrar düşük büyütmeye dönülür, örnek merkezlenir ve geçiş yeniden yapılır. Net görüntü elde edildiğinde preparat gereksiz yere hareket ettirilmez ve gözlem ince ayarla sürdürülür.

Büyütmenin hesaplanması ve görüntünün yorumlanması

Toplam büyütme, oküler büyütmesi ile seçilen objektif büyütmesinin çarpılmasıyla bulunur. Örneğin oküler 10 kat, objektif 4 kat büyütüyorsa toplam büyütme 40 kattır; 10 kat oküler ve 10 kat objektif kullanıldığında toplam büyütme 100 kata çıkar. Büyütme, cismin görüntüsünü daha büyük gösterir; çözünürlük ise birbirine yakın iki yapının ayrı ayrı seçilebilme düzeyidir. Bu nedenle daha büyük görüntü her zaman daha fazla ayrıntı anlamına gelmez; netlik ve ayrıntı için uygun çözünürlük de gerekir. Öğrenci mikroskoplarında ışık mikroskopları yaygındır ve görünür ışık mercek sisteminden geçerek örneğin görüntülenmesini sağlar. Mikroskobik ölçüm ve ölçek hesaplamaları, büyütme hesabından farklı olarak ayrı bir konudur ve burada ele alınmaz.

Görüntü yönü, hareket ve gözlem kaydı

Mikroskopta görülen görüntü, preparattaki gerçek yönün tersidir. Preparat üzerinde sağa bakan ve dik duran bir yapı, mikroskopta sola bakan ve baş aşağı görülür. Bunun nedeni, objektif merceğin örneğin ters çevrilmiş bir ara görüntüsünü oluşturması ve okülerin bu görüntüyü büyütmesidir. Aynı nedenle preparat tablaya sola hareket ettirilirse görüntü gözlemciye göre sağa, preparat aşağı hareket ettirilirse görüntü yukarı hareket ediyor gibi görünür.

Bu durum, örneği görüş alanının ortasına getirirken özellikle önemlidir. Görüntü istenen yöne gitmiyorsa lamı ters yönde hareket ettirmek gerekir. Örneğin görüntü sağa kaydırılmak isteniyorsa preparatın sola doğru hareket ettirilmesi beklenir. Gözlem kaydında örneğin adı, kullanılan objektif veya toplam büyütme, görülen yapıların şekli ve görüntünün yönü belirtilmelidir. Çizim yapılırken mikroskop görüntüsünün tersliği korunmalı; gözlenen yapıların birbirine göre konumu ve ayırt edici özellikleri yazılmalıdır.

Güvenli kullanım, temizlik ve saklama

Mikroskop düz ve sağlam bir yüzeye yerleştirilir; taşınırken bir elle kolundan, diğer elle tabanından desteklenir. Cihazı yalnızca okülerden bakarak hareket ettirmek veya kablosundan çekmek güvenli değildir. Preparat tablaya yerleştirilirken lamın kırılmamasına, lamelin oynamamasına ve objektiflerin cama çarpmamasına dikkat edilir. Ayar düğmeleri zorlanmadan çevrilir; objektif değiştirilirken mercek değil revolver tutulur.

Gözlem bitince preparat tabladan çıkarılır ve çalışma alanı temiz bırakılır. Mercek yüzeyleri parmakla silinmez; uygun mercek temizleme malzemesi kullanılır. Mikroskop düşük büyütmeli objektifte bırakılır, tabla uygun konuma getirilir ve cihazın ışığı kapatılır. Tozdan korunması için mikroskop örtülür ve güvenli bir yerde saklanır. Bu işlemler, merceklerde leke oluşmasını, cam parçalarının zarar görmesini ve sonraki gözlemlerde görüntünün bulanıklaşmasını önler. Kırık bir lam veya gevşemiş bir parça fark edilirse cihaz kullanılmaya devam edilmeden sorumlu kişiye haber verilmelidir.