Mikroskopta Soğan Zarı Hücresi Gözlemi Nasıl Yapılır?

Güvenli çalışma alanı ve mikroskop kullanımı

Çalışmaya başlamadan önce masa üzerindeki gereksiz eşyaları kaldırın; lam, lamel, soğan parçası, temiz su, pens, iğne veya kürdan, damlalık ve gerekiyorsa boyayı düzenli biçimde yerleştirin. Lamel cam olduğu için kenarlarından dikkatle tutulmalı, kırılmış camlar elle toplanmamalıdır. Soğanı keserken bir yetişkinin veya öğretmenin yönergelerine uyun. Kullanılan araçları deney sonunda temizleyin ve ellerinizi yıkayın.

Mikroskobu taşırken bir elinizle gövdesini, diğer elinizle alt kısmını destekleyin. Mikroskobu masaya göz hizasına uygun ve sarsılmayacak biçimde koyun; ışık kaynağını açıp örneğin yeterince aydınlandığını kontrol edin. Preparatı mikroskop tablasına sabitleyin ve objektif ile lam arasında çarpışma olmayacak bir başlangıç konumu seçin. Görüntüyü bulurken önce küçük büyütmeli objektifi kullanmak, görüş alanında örneği bulmayı kolaylaştırır. Netlik ayarı yapılırken kaba ayar düğmesi yavaşça, özellikle yüksek büyütmede ise ince ayar düğmesi kullanılmalıdır. Işık çok parlaksa veya çok azsa aydınlatmayı gözün rahat seçebileceği düzeye getirin.

Mikroskopta görülen görüntü, lam üzerindeki örneğin yönüyle aynı olmayabilir; mercek sistemi görüntünün yönünü ters çevirebilir. Bu nedenle görüntüyü ararken lamı hangi yöne hareket ettirdiğinizi gözlemleyin ve hücreleri görüş alanının ortasına taşımak için küçük hareketler yapın. Mikroskop, görünür ışığın merceklerden geçirilip bükülmesiyle örneği büyütür; ayrıntının seçilebilmesi yalnızca büyütmeye değil, görüntünün netliğine de bağlıdır.

Soğan zarından basit preparat hazırlama

Basit preparat, mikroskopta incelenecek örneğin lam üzerine yerleştirilip lamelle kapatılmasıyla hazırlanan geçici örnektir. Soğan zarında amaç, hücrelerin üst üste binmeden ışığı geçirebileceği kadar ince bir tabaka elde etmektir. Çok kalın veya kıvrılmış bir parça hücre sınırlarını birbirinin üzerine getirir; ince ve düz bir parça ise hücrelerin ayrı ayrı seçilmesini kolaylaştırır.

Önce temiz bir lamın üzerine damlalıkla küçük bir su damlası bırakın. Soğanın iç yüzeyindeki ince, saydam zarı pensin ucuyla dikkatlice ayırın. Büyük bir parça aldıysanız, lam üzerine sığacak kadar küçük bir bölümü seçin. Zarı su damlasının içine düz biçimde yerleştirin; kıvrılmış kenarlar varsa iğne veya kürdanla nazikçe açın. Örneğin suyla ıslanması, zarın lam üzerinde sabit durmasına ve ışığın örnekten geçmesine yardımcı olur.

Lamelin bir kenarını su damlasının kenarına eğik biçimde değdirin ve diğer tarafını yavaşça indirin. Bu hareket, lamel ile sıvı arasında kalan havanın dışarı doğru ilerlemesine yardım eder. Lamelin üzerine bastırmayın; bastırmak örneği dağıtabilir veya camı kırabilir. Lamelin dışına taşan suyu kâğıtla kenardan hafifçe alın.

Örneğin doğru hazırlandığını anlamak için lamelde düz, ince ve suyun içinde kalan bir zar bölgesi arayın. Örneğin bir köşesi kalınlaşıp üst üste geldiyse o bölge mikroskopta koyu ve bulanık görünebilir; bu durumda yeni bir ince parça hazırlamak daha iyi sonuç verir. Gerekirse öğretmenin önerdiği uygun bir boya, hücre içindeki bazı yapıların çevresinden daha belirgin görünmesine yardım edebilir; ancak boyama canlılığı etkileyebilir ve boya kullanımı laboratuvar yönergesine göre yapılmalıdır.

Düşükten yüksek büyütmeye doğru net görüntü elde etme

Net görüntü elde etmek, önce hücrelerin bulunduğu bölgeyi geniş bir görüş alanında bulup sonra ayrıntıları daha büyük görüntüde incelemektir. Bu nedenle mikroskopta her zaman küçük büyütmeli objektiften başlanır. Küçük büyütmede daha geniş bir alan görülür; örneğin yeri bulunup görüntü ortalandıktan sonra yüksek büyütmeye geçildiğinde hücreler görüş alanından daha az kaçar.

Preparatı tablaya sabitleyin ve küçük büyütmeli objektifi ışık yoluna getirin. Lam ile objektif arasında yeterli uzaklık olduğundan emin olduktan sonra mikroskoba yandan değil, göz merceğinden bakarak kaba ayarla görüntüyü arayın. Hücreler belirince ince ayarla sınırları keskinleştirin. Görüntüde hücrelerin yalnızca kenarı görünüyorsa preparatı küçük adımlarla sağa, sola, öne veya arkaya hareket ettirin. Mikroskop görüntüyü ters çevirebildiği için lamı hareket ettirdiğiniz yön ile görüntünün hareket yönü farklı olabilir.

Hücreleri görüş alanının ortasına aldıktan ve aydınlatmayı ayarladıktan sonra yüksek büyütmeli objektife geçin. Bu aşamada objektifi lama çarptırmamak için dikkatli olun; netlik için öncelikle ince ayarı kullanın. Görüntü kararıyorsa ışık ayarını kontrol edin. Hücrelerin bir bölümü büyütmede kaybolursa yeniden küçük büyütmeye dönüp örneği ortalayın, ardından yüksek büyütmeye geçin.

Büyütme, cismin görüntüsünü daha büyük göstermektir; çözünürlük ise birbirine yakın iki yapının ayrı ayrıntılar olarak seçilebilmesidir. Daha büyük görüntü her zaman daha net görüntü anlamına gelmez. Örneğin küçük büyütmede çok sayıda soğan hücresini birlikte bulabilir, yüksek büyütmede ise bu hücrelerden birkaçının duvarını ve iç kısmını daha ayrıntılı inceleyebilirsiniz.

Soğan zarı hücrelerinde görülebilen yapıların yorumlanması

Soğan zarı preparatında ilk fark edilen yapı çoğunlukla hücrelerin dış sınırlarını oluşturan hücre duvarıdır. Hücre duvarı bitki hücresine destek ve şekil veren daha sert bir örtüdür; bu nedenle hücreler genellikle düzenli, köşeli veya dikdörtgene yakın bölmeler gibi görünür. Yan yana duran hücrelerin ortak sınırları, görüntüde tekrar eden çizgiler oluşturur. Örneğin görüş alanında tuğla sıralarını andıran düzenli bölmeler görülmesi, hücre duvarlarının seçildiğini düşündürür.

Hücre duvarının iç tarafında hücre zarı bulunur. Hücre zarı daha ince olduğu için ışık mikroskobunda her zaman hücre duvarı kadar belirgin seçilmeyebilir; duvarla arasındaki mesafe veya hücrenin içeriği uygun görünürse fark edilebilir. Bu nedenle görüntüde açıkça seçilmeyen bir çizgiyi kesin biçimde hücre zarı diye etiketlememek gerekir. Hücrenin iç kısmındaki jelimsi bölge sitoplazmadır; ancak basit bir soğan zarı preparatında bu bölgenin ayrıntıları her zaman ayırt edilemeyebilir.

Çekirdek, bazı preparatlarda hücrenin içinde daha koyu veya belirgin bir bölge olarak görülebilir. Çekirdeği daha görünür hâle getirmek için kullanılan boyalar, hücre içindeki bazı yapıların ışıkla oluşturduğu karşıtlığı artırabilir. Fakat yalnızca koyu görünen her noktayı çekirdek olarak adlandırmak doğru değildir; yapı, hücre sınırları içindeki konumu ve görünüşüyle birlikte değerlendirilmelidir.

Soğan zarı hücrelerinde kloroplast bulunmadığı için bu yapıları görmeyi beklememek gerekir; incelenen zar bölgesi ve kullanılan mikroskop koşulları görüntüde seçilebilecek yapıları sınırlar. Bitki hücreleri, hayvan hücrelerinden farklı olarak hücre duvarı taşır; ayrıntılı karşılaştırma başka bir konunun kapsamındadır. Gözlemde yalnızca gerçekten seçebildiğiniz yapıları adlandırın; görünmeyen bir organeli çizime eklemek gözlem kaydını kanıta dayalı olmaktan çıkarır.

Gözlem sonucunun çizim ve kısa notlarla kaydedilmesi

Gözlem çizimi, mikroskopta görülen hücrelerin şeklini ve düzenini gerçeğe uygun biçimde göstermelidir. Çizime başlamadan önce hangi büyütmede gözlem yaptığınızı yazın. Görüş alanında birkaç hücreyi birlikte gösterin; hücre duvarlarını belirgin, birbirine paralel veya kesişen çizgilerle çizin. Seçilebilen çekirdek ya da hücre zarı varsa okla etiketleyin. Görülmeyen yapıları tamamlamak için kitaptaki ideal hücre şeklini çizime eklemeyin.

Çizimin yanına kısa gözlem notları ekleyin: hücrelerin düzeni, yaklaşık şekli, sınırların belirginliği, çekirdeğin görülüp görülmediği ve görüntünün açık ya da bulanık oluşu yazılabilir. Başlığa “soğan zarı hücreleri” ifadesini, altına kullanılan büyütmeyi ve varsa boya kullanılıp kullanılmadığını ekleyin. Çizimde görebildiğiniz ayrıntının büyüklüğünü de göz önünde bulundurun; yüksek büyütmede birkaç hücre görülmesi, düşük büyütmede daha geniş bir alan görülmesi beklenebilir.

Preparat ve görüntü kalitesini etkileyen temel hataların düzeltilmesi

Hücreler hiç görünmüyorsa önce ışığın açık ve uygun yönde olduğunu, küçük büyütmeli objektifin seçildiğini ve preparatın tablaya doğru yerleştiğini kontrol edin. Ardından lam üzerindeki örneğin su damlasının içinde olup olmadığını inceleyin. Zar çok kalın, kıvrılmış veya görüş alanının dışında olabilir. Bu durumda preparatı küçük hareketlerle tarayın; sonuç alınamazsa daha küçük ve düz bir soğan zarı parçasıyla yeni preparat hazırlayın.

Görüntü bulanıksa kaba ayar yerine ince ayarı deneyin ve objektifin lama değmediğinden emin olun. Lamelin altında hava kabarcığı varsa genellikle yuvarlak, parlak kenarlı boşluklar görülür ve bu boşluklar hücrelerle karışabilir. Lamelin bir kenarını eğik biçimde suya değdirip yavaşça indirmek hava girişini azaltır; oluşmuş kabarcık çok büyükse preparatı yeniden hazırlamak daha güvenlidir. Fazla su varsa lamelin kenarından kâğıtla alın, fakat lameli bastırarak örneği ezmeyin.

Görüntü çok karanlık veya aşırı parlaksa ışık kaynağını ve diyaframı ayarlayın. Yüksek büyütmede hücrelerin bir kısmı kaybolduysa küçük büyütmeye dönüp örneği yeniden ortalayın. Hücre sınırları seçilemiyorsa örneğin yeterince ince ve düz olup olmadığını kontrol edin; gerekirse öğretmenin yönergesine uygun boyama yapılabilir. Her düzeltmeden sonra aynı bölgeyi yeniden gözleyip hangi değişikliğin görüntüyü iyileştirdiğini kısa not olarak yazın.