Millî Gelir Nedir? GSYH, GSMH ve Hesaplama Yöntemleri

Millî gelirin tanımı ve ölçtüğü ekonomik değer

Millî gelir, bir ekonomide belirli bir dönem içinde hanehalkları, işletmeler ve devlet tarafından elde edilen gelirlerin toplamını gösterir. Lise düzeyindeki temel kullanımda kavram, ülke sakinlerinin üretim faaliyetlerinden ve üretim faktörlerinden elde ettiği geliri anlatır. Gelir; ücret, kâr, faiz ve kira gibi farklı biçimlerde ortaya çıkabilir. Buradaki dönem çoğunlukla bir yıl olarak ele alınır; böylece farklı yılların ekonomik faaliyetleri karşılaştırılabilir.

Millî gelirin nasıl çalıştığını anlamak için üretim faaliyetlerinin gelire dönüştüğü zinciri izlemek gerekir. Bir işletme mal veya hizmet üretir, bu üretimden satış geliri elde eder ve bu gelir ücret, kâr, faiz ya da kira olarak ekonomideki aktörlere dağılır. Bu nedenle üretilen toplam değer ile üretimden doğan toplam gelir, aynı ekonomik faaliyetin farklı yönlerini gösterir. Millî gelir hesaplanırken sabit sermaye unsurlarının, yani binalar, makineler ve taşıma araçları gibi üretimde kullanılan varlıkların yıpranması da dikkate alınabilir. Brüt millî gelirden bu yıpranma payı çıkarıldığında net millî gelir elde edilir. Örneğin bir fırın bir yıl boyunca ekmek üretir. Fırının elde ettiği gelirden çalışanların ücretleri ödenir, işletme sahibine kâr kalır ve kullanılan bina ya da makinenin yıpranması hesaba katılır. Bu faaliyet tek başına millî gelirin tamamı değildir; ancak ekonomide üretim sonucunda oluşan gelirin nasıl ortaya çıktığını gösterir. Millî gelir böylece yalnızca üretilen malların miktarını değil, üretim sürecinin ekonomide oluşturduğu geliri ölçmeye çalışır.

Millî gelir cari fiyatlarla veya sabit fiyatlarla ifade edilebilir. Cari fiyatlar, üretimin gerçekleştiği dönemdeki fiyatları kullanırken sabit fiyatlar, fiyat değişimlerinin etkisini ayırarak miktar değişimini izlemeye yardımcı olur.

GSYH, GSMH ve millî gelir arasındaki temel farklar

Gayrisafi yurt içi hasıla (GSYH), bir ülkenin sınırları içinde belirli bir dönemde üretilen nihai mal ve hizmetlerin toplam ekonomik değeridir. Üretimi yapan kişinin veya işletmenin hangi ülkeye ait olduğuna değil, üretimin nerede gerçekleştiğine odaklanır. Bu nedenle ülkede faaliyet gösteren yabancı sermayeli bir işletmenin üretimi GSYH’ye dâhil edilir.

Gayrisafi millî hasıla (GSMH), üretimin nerede yapıldığından çok gelirin ülke sakinlerine ait olup olmadığıyla ilgilenir. GSYH’ye yurt dışından elde edilen ücret, maaş ve mülkiyet gelirleri eklenir; ülkede yabancılar tarafından elde edilip yurt dışına aktarılan benzer gelirler çıkarılır. Böylece yurt içi üretim ile ülke sakinlerinin yurt dışından elde ettiği net faktör geliri birlikte değerlendirilir. Basit ilişki şu şekilde gösterilebilir: GSMH = GSYH + yurt dışından net faktör geliri. Yurt dışından net faktör geliri, ülke sakinlerinin yurt dışından elde ettiği faktör gelirleri ile ülkede yabancıların elde ettiği faktör gelirleri arasındaki farktır. Örneğin ülkede bulunan yabancı bir şirketin fabrikası üretim yaptığı için GSYH’ye katkı sağlar; ancak bu gelirin yabancı sahiplerine aktarılan kısmı GSMH hesaplanırken ülke sakinlerinin geliri sayılmaz. Buna karşılık ülke sakinlerinin başka bir ülkedeki işletmeden elde ettiği gelir GSMH’ye eklenir.

Millî gelir, GSMH ile aynı kavram değildir. Millî gelir net bir büyüklük olarak ele alındığında GSMH’den sabit sermayenin yıpranma payı çıkarılır. Daha ayrıntılı millî gelir hesabında dolaylı vergiler de dikkate alınabilir; harcama yaklaşımı, tüketim, yatırım, kamu harcamaları ve net ihracata net dış faktör gelirinin eklenip dolaylı vergiler ile sermaye yıpranmasının çıkarılmasıyla net millî gelire ulaşılabildiğini gösterir. Bu yüzden “gayrisafi” ifadesi üretim veya gelirin yıpranma payı çıkarılmadan önceki durumunu, “net” ifadesi ise yıpranma payı düşüldükten sonraki durumu belirtir.

Millî gelirin hesaplanmasında yaklaşımlar ve katma değer

Millî gelir aynı ekonomik faaliyeti üç farklı açıdan ölçebilir: üretim yaklaşımı, gelir yaklaşımı ve harcama yaklaşımı. Üretim yaklaşımı, ekonomide üretilen mal ve hizmetlerin oluşturduğu değeri toplar. Gelir yaklaşımı, üretim sonucunda ortaya çıkan ücret, kâr, faiz ve kira gibi gelirleri bir araya getirir. Harcama yaklaşımı ise üretilen nihai mal ve hizmetleri satın almak için yapılan tüketim, yatırım, kamu harcaması ve net ihracat harcamalarını esas alır. Harcama yaklaşımında net ihracat, ihracat ile ithalat arasındaki farktır. Bu üç yaklaşımın aynı toplamı açıklamasının nedeni, üretim, gelir ve harcamanın aynı ekonomik işlemin üç görünümü olmasıdır. Bir ürün üretildiğinde bir değer ortaya çıkar; bu değer üretime katılanlara gelir olarak döner ve ürün satın alındığında harcama olarak görünür. Bu nedenle aynı ekonomiyi farklı veri gruplarıyla ölçmek mümkündür.

Üretim yaklaşımında çift sayımdan kaçınmak gerekir. Bir ürünün üretim zincirindeki ara mallar, sonraki bir malın fiyatına zaten dâhil edilmiş olabilir. Örneğin buğdayın una, unun hamura ve hamurun ekmeğe dönüşmesi sırasında buğdayın ve unun değerini her aşamada yeniden tam olarak toplamak, aynı değeri birden fazla kez sayar. Bunun yerine her üretim aşamasında ürüne eklenen değer, yani katma değer hesaplanır. Bir işletmenin katma değeri, satış değerinden dışarıdan satın aldığı ara girdilerin değerinin çıkarılmasıyla bulunur. Böylece yalnızca o aşamada ekonomiye eklenen bölüm hesaba katılır. Nihai ürünün değerini bir kez toplamak da aynı sonucu verir.

Toplam millî gelir ve kişi başına millî gelirin yorumlanması

Toplam millî gelir, bir ekonomideki tüm hanehalklarının, işletmelerin ve devletin elde ettiği millî gelirin genel büyüklüğünü gösterir. Ekonominin toplam üretim ve gelir kapasitesi hakkında fikir verir; ancak toplumdaki kişilerin bu geliri eşit biçimde elde ettiğini göstermez. Toplam değer, nüfusu büyük ülkelerde nüfusun etkisiyle yüksek çıkabilir. Bu nedenle yalnızca toplam millî gelire bakarak insanların ortalama ekonomik durumunu değerlendirmek yanıltıcı olabilir.

Kişi başına millî gelir, toplam millî gelirin nüfusa bölünmesiyle bulunan ortalama göstergedir. Formül, kişi başına millî gelir = toplam millî gelir / nüfus şeklindedir. Bu değer, millî gelirin kişi başına düşen ortalama miktarını ifade eder. Örneğin toplam millî geliri 1.000 milyar lira ve nüfusu 50 milyon olan bir ekonomide kişi başına millî gelir, toplam gelirin 50 milyon kişiye bölünmesiyle hesaplanır. Aynı toplam gelire sahip, fakat nüfusu daha fazla olan başka bir ekonominin kişi başına geliri daha düşük olabilir.

Kişi başına gelir ülkelerin veya yılların karşılaştırılmasında kullanışlıdır; fakat gerçek hayattaki herkesin bu miktarda gelir elde ettiği anlamına gelmez. Çünkü bu gösterge bir ortalamadır ve gelirin kişiler arasındaki dağılımını açıklamaz. Ayrıca farklı yılları karşılaştırırken cari fiyatlarla hesaplanan değişimin bir bölümünün yalnızca fiyat artışlarından kaynaklanabileceği unutulmamalıdır. Sabit fiyatlarla karşılaştırma, fiyat değişimlerinin etkisini ayırarak ekonomik büyüklükteki gerçek değişimi izlemeye daha elverişlidir.

Millî gelir muhasebesindeki ayrıntılı hesaplama ve ulusal hesaplar sistemi ayrı bir inceleme konusudur. Millî gelirin dağılımı ve gelir eşitsizliği de toplam veya kişi başına gelirin ötesinde ele alınması gereken başka bir başlıktır.