Redif Nedir? Şiirde Redif Nasıl Bulunur?

Redifin tanımı ve temel özellikleri

Redif, şiirde dize sonlarında aynı görev ve anlamla tekrarlanan ek, kelime veya kelime grubudur. Bir tekrarın redif sayılması için yalnızca seslerin benzemesi yeterli değildir. Tekrarlanan bölüm, her dizede aynı dil bilgisi görevini üstlenmeli ve aynı anlamı taşımalıdır. Bu bölüm dizelerin sonunda bulunur; inceleme yapılırken dize sonlarından başlanmasının nedeni de budur.

Redif bir ek biçiminde ortaya çıkabileceği gibi tek başına kullanılan bir kelime de olabilir. Örneğin “Yollarda kaldı gözlerim” ve “Dağlarda kaldı sözlerim” dizelerinde “-lerim” bölümü rediftir. “-ler” çoğul anlamı verir, “-im” ise birinci tekil kişi iyelik görevindedir; iki dizede de bu görevler ve anlamlar aynıdır. Bu bölüm çıkarıldığında geriye “göz” ve “söz” kelimeleri kalır.

Kelime tekrarında ise aynı kelime, dizelerin sonunda aynı anlamla kullanılır. “Akşam oldu yine bugün” ve “Sokaklar sustu bugün” dizelerinde “bugün” kelimesi iki dizede de aynı zaman anlamını taşıdığı için redif kabul edilir. Redifin şiirdeki işlevi, dize sonlarında düzenli bir tekrar ve ses bütünlüğü oluşturmaktır; ayrıca anlam bakımından öne çıkarılan kelimeyi belirginleştirebilir.

Redifin iki temel ölçütü: aynı görev ve aynı anlam

Bir bölümün redif olup olmadığını belirleyen iki temel ölçüt aynı görev ve aynı anlamdır. Aynı görev, tekrar eden ekin ya da kelimenin cümle içindeki dil bilgisi işlevinin değişmemesi demektir. Aynı anlam ise bu bölümün her dizede aynı kavramı veya ilişkiyi karşılamasıdır. Bu iki ölçü birlikte gerçekleşmiyorsa yalnızca ses benzerliğinden söz edilebilir.

Örneğin “Gözlerimde yaş kaldı” ve “Sözlerimde iz kaldı” dizelerinde “-lerimde” bölümü iki dizede de aynı yapıdadır. “-ler” çoğul, “-im” birinci tekil kişi iyelik, “-de” ise bulunma anlamı veren ektir. Bu eklerin görevleri ve anlamları değişmediği için “-lerimde” rediftir. Geriye kalan “göz” ve “söz” kelimelerindeki ortak sesler ise redif değil, kafiye yönünden incelenir.

Aynı sesin farklı görevde kullanılması durumunda redif oluşmaz. “Evler” kelimesindeki “-ler” çoğul ekiyle “geldiler” kelimesindeki “-ler” kişi bildiren ek aynı görevi taşımaz. Bu yüzden ortak sesleri görmek, tek başına redif kararı vermek için yeterli değildir. Önce ekin yapısı, ardından cümledeki görevi ve anlamı kontrol edilmelidir.

Redifi dize sonundan başlayarak belirleme yöntemi

Redif tespitinde en güvenilir yol, karşılaştırılan dizelerin sonlarını sağdan sola incelemektir. İlk olarak dizelerin sonundaki kelimeler veya kelime grupları yan yana getirilir. En sağdaki bölüm aynı biçimde tekrarlanıyorsa bunun aynı görev ve anlam taşıyıp taşımadığı kontrol edilir. Uygunsa bu bölüm redif olarak ayrılır. Daha sonra rediften önce kalan sesler karşılaştırılır; bu kısımda görülen benzerlik kafiye olabilir.

Örneğin şu dizeleri ele alalım: “Yollarda kaldı gözlerim” ve “Dağlarda kaldı sözlerim.” Dize sonları “gözlerim” ve “sözlerim”dir. Sağdan sola bakıldığında “-lerim” bölümü iki dizede de aynıdır. Her iki dizede de çoğul ve birinci kişi iyelik anlamı verdiği için redif “-lerim” olur. Redif çıkarıldığında “göz” ve “söz” kalır. Bu iki kelimenin ortak “öz” bölümü ise ses benzerliği bakımından kafiyedir.

Yöntem uygulanırken kelimenin tamamını hemen redif kabul etmek doğru değildir. “Yollarımda” ve “anılarımda” kelimelerinde son bölüm olan “-larımda” karşılaştırılabilir; bu bölümün çoğul, iyelik ve bulunma görevleri iki kullanımda da aynıysa redif olarak ayrılır. Ancak dize sonlarının yalnızca son birkaç sesini görmek karar vermeye yetmez. Her tekrar için şu sıra izlenmelidir: dize sonlarını karşılaştır, sağdan sola ortak bölümü ayır, görev ve anlamı denetle, rediften önce kalan kısmı kafiye açısından incele.

Ek hâlindeki ve kelime hâlindeki redif

Redif, ek hâlinde veya kelime hâlinde bulunabilir. Ek hâlindeki redif, dize sonundaki kelimelere getirilen ve her kullanımda aynı görev ile anlamı taşıyan eklerden oluşur. “Gözlerimde” ve “sözlerimde” kelimelerinde “-lerimde” bölümünün redif olması buna örnektir. Kelime hâlindeki redifte ise aynı kelime dize sonunda tekrar edilir: “Bu ses kaldı içimde” ve “O gün kaldı içimde” dizelerinde “içimde” aynı anlamla tekrarlandığı için kelime redifi olarak değerlendirilebilir. Birden fazla ek veya kelime art arda aynı işlevle tekrarlanıyorsa redif, dize sonundan geriye doğru bu ortak bölümün tamamını kapsayabilir.

Redif ile kafiye arasındaki fark

Redif ile kafiye dize sonunda birlikte bulunabilir; ancak oluşma ölçütleri farklıdır. Redif, aynı görev ve anlamla tekrarlanan ek veya kelimedir. Kafiye ise dize sonlarında, redif ayrıldıktan sonra kalan bölümde görülen ses benzerliğidir. Bu nedenle dize sonlarını incelerken önce redif belirlenir, ardından geriye kalan ortak sesler kafiye olarak değerlendirilir.

“Yollarda kaldı gözlerim” ve “Dağlarda kaldı sözlerim” dizelerinde son bölüm olan “-lerim” rediftir. Çünkü her iki kelimede de çoğul ve birinci tekil kişi iyelik görevleri aynıdır. Bu bölüm çıkarıldığında “göz” ve “söz” kalır. Bu kelimelerdeki ortak “öz” sesi ise aynı görev veya anlam taşıyan bir ek olmadığı için redif değildir; kafiye bakımından değerlendirilir. Böylece aynı dize sonunda önce redif, onun öncesinde kafiye bulunabilir.

Kısa bir karşılaştırma yapmak gerekirse, redif anlam ve görev ortaklığına; kafiye ise ses ortaklığına dayanır. “Bugün” kelimesinin iki dizede aynı zaman anlamıyla tekrarlanması kelime redifine örnektir. Buna karşılık “göz” ve “söz” kelimelerindeki “öz” ortaklığı, kelimelerin anlamını veya görevini tekrarlayan bir bölüm değildir; bu yüzden kafiye olarak ele alınır. Doğu şiir geleneklerinde kullanılan radif kavramında da tekrarlanan bölüm kafiye bölümünün ardından gelir; bu yapı, iki tür tekrarın dize sonunda art arda bulunabileceğini gösterir. Kafiye türleri ve kafiye düzenleri ise ayrı bir konudur.

Redif tespitinde sınır durumları ve yaygın hatalar

Redif belirlerken en yaygın hata, yalnızca aynı sesleri taşıyan bölümü redif kabul etmektir. Oysa seslerin aynı olması, görev ve anlamın da aynı olduğu anlamına gelmez. Örneğin “evler” kelimesindeki “-ler” çoğul ekiyle “geldiler” kelimesindeki “-ler” kişi bildiren ekin görevleri farklıdır. Bu iki bölüm aynı sesle bitse bile aynı görev ölçütünü karşılamadığı için doğrudan redif sayılamaz. Benzer biçimde “gül” kelimesi bir dizede çiçek, başka bir dizede gülme eylemi anlamında kullanılıyorsa kelimenin sesçe aynı olması redif için yeterli değildir.

Bir başka hata, dize sonundaki kelimenin tamamını incelemeden redif ilan etmektir. “Gözlerim” ve “sözlerim” örneğinde kelimelerin tamamı aynı değildir; ortak bölüm “-lerim”dir. Bu bölüm ayrıldıktan sonra kalan “göz” ve “söz” arasındaki ses benzerliği ayrıca değerlendirilir. Tersine, aynı kelime gerçekten aynı anlamla tekrarlanıyorsa kelime redifini gereksiz yere yalnızca birkaç sese indirgemek de doğru değildir.

Kararsız kalınan durumlarda dize sonlarını yazılı olarak alt alta getirmek işe yarar. Ortak bölüm sağdan sola ayrılır; her ekin görevine ve kelimenin anlamına tek tek bakılır. Görev ya da anlam değiştiği noktada redif sona erer. Rediften önce kalan bölüm, redif olarak değil, kafiye yönünden incelenmelidir. Şiirin ölçü ve nazım bilgisi, redif tespitinden farklı bir inceleme alanıdır.