Divan Edebiyatında Şarkı Nazım Şekli: Özellikleri ve Murabbadan Farkı

Şarkı Nazım Şeklinin Tanımı ve Divan Edebiyatındaki Yeri

Şarkı, Divan edebiyatında bentler hâlinde yazılan, çoğunlukla dört mısralı bölümlerden oluşan bir nazım şeklidir. Lirik özellik taşıdığı için şairin aşk, sevgili, zevk, eğlence ve yaşama bağlı duygularını doğrudan ve akıcı bir söyleyişle aktarmasına uygundur. Gazel ve kaside gibi beyit esasına dayanan şekillerden farklı olarak şarkının temel birimi benttir.

Şarkının kuruluşunda her bent kendi içinde bir bütün oluşturur; bentler arasında ortak kafiye düzeni ve çoğu zaman tekrarlanan bir son mısra bulunur. Örneğin dört bentlik bir şiirde her bent dört mısradan meydana gelebilir ve bentlerin son mısraları aynı ya da çok benzer biçimde yinelenebilir. Böyle bir tekrar, şiire hem ritmik bütünlük hem de ezberlenebilirlik kazandırır.

Şarkı, Divan edebiyatının klasik biçim özelliklerini korurken söyleyişte daha canlı, akıcı ve günlük yaşama yakın bir hava oluşturabilir. Bu nedenle bir şiiri tanırken yalnızca “aşkı anlatıyor” demek yeterli değildir; bentli yapı, dörtlük düzeni ve nakarat gibi biçim özellikleri de aranmalıdır. Şarkının tarihsel gelişimi ayrı bir konudur ve Divan edebiyatının genel çerçevesi içinde incelenir.

Bent Yapısı ve Dörtlük Düzeni

Şarkı genellikle 3 ile 5 bent arasında kurulur. Her bent çoğunlukla dört mısradan, yani bir dörtlükten oluşur. Bu yapı, şiirin beyitler hâlinde ilerleyen gazel ve kasideden kolayca ayrılmasını sağlar. Bent sayısı veya bazı mısraların kuruluşu değişebilse de dörtlük esaslı bentli yapı şarkının en belirgin özelliklerindendir.

Bentler arasındaki ilişki yalnızca mısra sayısıyla kurulmaz. İlk üç mısra anlamı geliştirir; dördüncü mısra ise çoğu zaman nakarat olarak bendi tamamlar. Şematik olarak bentler şöyle gösterilebilir: I. bent: a a a b; II. bent: c c c b; III. bent: d d d b. Buradaki “b” her bendin sonunda yinelenen nakaratı temsil eder. Ancak bütün şarkılarda bu şema aynı katılıkta uygulanmaz; nakaratın değiştiği veya yalnızca bazı bentlerde tekrarlandığı örnekler de bulunabilir.

Bir şiirin dört mısralı bölümlerden oluşması tek başına onun şarkı olduğunu kanıtlamaz. Dörtlüklerin nasıl kafiyelendiği, son mısranın tekrarlanıp tekrarlanmadığı ve şiirin söyleyiş özellikleri birlikte incelenmelidir. Örneğin dört bentli, her bendi dört mısralı ve her bendin sonunda aynı mısrası tekrarlanan bir şiir şarkı biçimine güçlü biçimde yaklaşır.

Nakarat ve Miyan Bölümü

Nakarat, şarkının bent sonlarında yinelenen mısra veya mısra grubudur. Genellikle ilk bendin son mısrası, sonraki bentlerin sonunda tekrar edilerek şiirin ana duygusunu öne çıkarır. Bu tekrar, bentleri birbirine bağlar ve şiirin ses düzenini belirginleştirir. Bazı şarkılarda nakarat her bentte aynen korunurken bazı örneklerde küçük değişikliklerle kullanılabilir.

Miyan, çoğunlukla bendin üçüncü mısrasına verilen addır. Bu mısra, bentte anlatılan duygunun yoğunlaştığı, düşüncenin farklılaştığı veya şiirin en dikkat çekici sözünün söylendiği bölüm olabilir. İlk iki mısra bir hazırlık yapar, üçüncü mısra anlamı güçlendirir, son mısra ise nakaratla birlikte bendi kapatır. Miyan her zaman tek başına bağımsız bir bölüm gibi düşünülmez; dörtlüğün içindeki işlevsel bir mısradır.

Örneğin her bendin ilk iki mısrasında sevgilinin güzelliği anlatılıp üçüncü mısrada şairin bu güzellik karşısındaki şaşkınlığı vurgulanabilir. Dördüncü mısra ise bütün bentlerde tekrarlanan “Gönlüm yine seninle” gibi bir nakarat olabilir. Böylece üçüncü mısra miyan görevini üstlenirken son mısra şiirin tekrarlanan bağlantı noktası olur. Bir şarkı örneğinin ayrıntılı metin çözümlemesi, bu bölümlerin anlam bakımından nasıl çalıştığını ayrıca gösterebilir.

Ölçü, Kafiye ve Redif Özellikleri

Şarkılar çoğunlukla aruz ölçüsüyle yazılır. Bununla birlikte şarkının hangi aruz kalıbıyla yazıldığını belirlemek, nazım şeklinin temel tanımından daha ileri bir inceleme konusudur. Şiirin mısralarında uzun ve kısa hecelerin düzenli biçimde kullanılması ölçü bakımından aruz geleneğine bağlılığı gösterir. Şarkı incelemesinde ölçünün yanı sıra mısra sonlarındaki ses benzerlikleri de dikkate alınır.

Kafiye düzeninde çoğu zaman ilk bendin mısraları kendi içinde kafiyelenir; sonraki bentlerde ise ilk üç mısra yeni bir kafiye kurarken son mısra nakaratla birleşir. Yaygın olarak a a a b / c c c b / d d d b biçiminde gösterilen düzen bu özelliği anlatır. Aynı ses veya kelime grubunun görev ve anlamını koruyarak tekrarlanmasına redif denir. Nakarat bazen redif niteliği taşıyan bir kelime ya da mısra grubuyla kurulabilir; ancak nakarat ile redif aynı kavram değildir. Nakarat şiirde tekrarlanan bölümün işlevini, redif ise kafiye incelemesindeki ses ve görev tekrarını ifade eder. Aruz ölçüsüyle şarkı incelemesi, ayrı bir çalışmada ele alınabilecek daha ayrıntılı bir konudur.

Şarkının Konu ve Söyleyiş Özellikleri

Şarkılarda aşk ve sevgili en sık işlenen konular arasındadır. Bunun yanında içki, eğlence, gezinti, güzellik, bahar ve günlük yaşama yakın zevkler de şiirin içerik dünyasına girer. Bu konular işlendiğinde amaç çoğu zaman uzun ve soyut bir düşünce sistemi kurmak değil, belirli bir duyguyu canlı ve etkili biçimde dile getirmektir.

Şarkının söyleyişi genellikle lirik, akıcı ve canlıdır. Sevgiliye seslenme, bir duyguyu doğrudan ifade etme, neşeli veya coşkulu bir hava oluşturma gibi özellikler öne çıkabilir. Örneğin şair, sevgilinin gelişini beklerken yaşadığı heyecanı birkaç bent boyunca anlatabilir; her bendin sonunda tekrarlanan nakarat bu heyecanı sabit bir duyguya dönüştürür. Konu günlük yaşama yakın görünse bile şiir, Divan edebiyatının söz sanatlarından ve geleneksel mazmunlarından yararlanabilir.

Bu nedenle konu tek başına ayırıcı ölçüt değildir. Aşkı anlatan her Divan şiiri şarkı sayılmaz; şiirin bentlerden oluşması, dörtlük düzeni ve nakarat kullanımı da aranmalıdır.

Şarkının Başlıca Temsilcileri

Şarkı nazım şekli denildiğinde lise düzeyinde ilk akla gelen şair Nedim’dir. Nedim, özellikle canlı söyleyişi, aşk ve eğlence çevresindeki konuları işlemesi ve günlük yaşama yakın anlatımıyla şarkı türünün en tanınmış temsilcisi kabul edilir. Şarkıları, biçim özellikleriyle birlikte onun neşeli ve akıcı şiir anlayışını da yansıtır.

Enderunlu Vasıf da şarkı nazım şeklinin önemli temsilcileri arasında yer alır. Onun şiirlerinde konuşma diline yaklaşan, şehir hayatını ve günlük duyguları canlı biçimde yansıtan bir söyleyiş görülebilir. Şeyh Galip gibi bazı Divan şairleri de şarkı örnekleri vermiştir; ancak şarkı sorularında temsilci sorulduğunda Nedim adı özellikle öne çıkar.

Temsilci bilgisi, biçim bilgisinin yerine geçmez. Bir şiirin Nedim’e ait olması onun otomatik olarak şarkı olduğu anlamına gelmez; şiirin bent ve nakarat düzeni ayrıca incelenmelidir.

Şarkının Murabba ve Diğer Divan Nazım Şekillerinden Farkı

Şarkı ile murabba arasındaki en önemli benzerlik, ikisinin de dörtlüklerden oluşabilmesidir. Ancak murabba, dört mısralı bentlerle kurulan genel bir nazım şeklidir; şarkıda ise nakarat kullanımı, miyan bölümü ve bestelenmeye uygun akıcı söyleyiş daha belirgin ayırt edici unsurlardır. Bu yüzden her şarkı dörtlük yapısı bakımından murabbaya yaklaşabilir; fakat her murabba şarkı değildir.

Murabbada bentlerin son mısraları her zaman nakarat olarak tekrarlanmaz. Şarkıda ise özellikle son mısranın veya mısra grubunun bentler boyunca yinelenmesi beklenir. Ayrıca şarkının üçüncü mısrası olan miyan, anlam ve söyleyiş bakımından öne çıkabilir. Bir şiir dört mısralı bentlerden oluşuyor, fakat nakarat taşımıyor ve daha çok öğretici, övgüye dayalı ya da farklı bir amaçla yazılmışsa onu doğrudan şarkı olarak adlandırmak doğru olmaz.

Gazel ve kaside beyitlerle kurulduğu için bentli şarkıdan biçim bakımından ayrılır. Mesnevi de beyit esaslıdır ve uzun olay anlatımına elverişli yapısıyla şarkıdan farklılaşır. Rubai ve tuyug ise dört mısralı kısa nazım şekilleridir; fakat şarkıdaki gibi art arda gelen dörtlüklerden ve nakarattan oluşmaz. Bir şiiri sınıflandırırken şu sıra izlenebilir: Önce şiirin bent mi beyit mi esaslı olduğuna bakılır; sonra dörtlük sayısı, nakarat, miyan, kafiye düzeni ve konu birlikte değerlendirilir.

Bestelenmeye Elverişli Söyleyiş

Şarkının bentli yapısı, tekrar edilen nakaratı ve akıcı lirik söyleyişi onu ezgiyle seslendirilmeye elverişli hâle getirir. Nakaratın yinelenmesi, şiirin bölümlerini düzenler ve dinleyenin metni takip etmesini kolaylaştırır. Ancak bir şiirin bu özelliğe sahip olması, onu biçim bakımından tanımlayan bent ve nakarat ölçütlerinin yerine geçmez.