Türkçede Ses Olayları: Kök ve Ek Birleşimlerini Ayırt Etme

Ses olayı ve kök-ek ilişkisi

Ses olayı, bir sözcük köküne veya gövdesine ek getirildiğinde sözcüğün ses yapısında meydana gelen değişikliktir. Bu değişiklik bir sesin düşmesi, türemesi, başka bir sese dönüşmesi ya da ekin başındaki sesin kökün son sesine uyum sağlaması biçiminde görülebilir. Sorularda amaç yalnızca sözcüğün son hâline bakmak değil, kök ile eklenmiş biçimi karşılaştırmaktır.

İnceleme yaparken önce sözcüğün kökünü, ardından aldığı eki belirlemek gerekir. Daha sonra kökün ek almadan önceki biçimi ile ek almış biçimi yan yana getirilir. Örneğin kitap sözcüğüne birinci tekil kişi iyelik eki getirildiğinde kitap + ım biçiminden kitabım oluşur. Kökün sonundaki p sesi b sesine dönüştüğü için burada ünsüz yumuşaması vardır. Buna karşılık ağaç + da birleşiminde ekin başındaki d, kökün sonundaki ç sesinin etkisiyle t olur ve ağaçta biçimi ortaya çıkar; bu da ünsüz benzeşmesidir.

Bu karşılaştırma, benzer görünen olayları ayırmayı sağlar. Değişen ses kökün içinde ya da kökün sonundaysa kökteki değişime, ekin başındaki ses değişmişse ekle ilgili değişime bakılır. Ayrıca sözcükteki her farklılık ses olayı değildir; bazı sesler iki ünlünün yan yana gelmesini önlemek için yalnızca bağlantı görevi görür.

Ünlü düşmesi, ünlü daralması ve ünlü türemesi

Ünlü düşmesi, sözcük ek aldığında veya başka bir sözcükle birleştiğinde kökteki bir ünlünün ortadan kalkmasıdır. Özellikle iki heceli bazı sözcüklerin ikinci hecesindeki dar ünlü, ünlüyle başlayan bir ek aldığında düşebilir. Örneğin burun + u birleşiminde burun sözcüğünün ikinci hecesindeki u düşer ve burnu biçimi oluşur. Ağız + ı birleşiminde de ağız biçimi ağzı olur. Karşılaştırmada kökün eski biçiminde bulunan, yeni biçimde bulunmayan ünlü aranır.

Ünlü daralması, özellikle a veya e ile biten fiillerin -yor ekiyle birleşmesinde bu ünlülerin dar bir ünlüye dönüşmesidir. Başla + yor birleşiminde a sesi ı’ya dönüşür ve başlıyor sözcüğü oluşur. Bekle + yor birleşiminde e sesi i’ye daralarak bekliyor biçimini verir. Buradaki temel belirti, bir ünlünün tamamen kaybolması değil, niteliğini koruyarak daha dar bir ünlüye dönüşmesidir. Bu nedenle başlıyor sözcüğünde a’nın düşmesi değil, ı’ya dönüşmesi söz konusudur.

Ünlü türemesinde ise sözcüğün önceki biçiminde bulunmayan yeni bir ünlü ortaya çıkar. Bazı küçültme ve pekiştirme biçimlerinde telaffuzu kolaylaştırmak amacıyla ünlü türeyebilir. Az + cık birleşiminden azıcık, bir + cik birleşiminden biricik oluşması buna örnektir. İncelemede kökün ve ekin ünlüleri belirlendikten sonra ortaya çıkan fazladan ünlü aranır. Böylece düşme, daralma ve türeme arasındaki fark açıkça görülür: biri ünlüyü kaldırır, biri ünlüyü değiştirir, diğeri yeni ünlü ekler.

Ünsüz yumuşaması ve ünsüz benzeşmesi

Ünsüz yumuşaması, son sesi p, ç, t veya k olan bazı sözcüklerin ünlüyle başlayan bir ek alması sonucunda bu seslerin sırasıyla b, c, d veya ğ/g seslerinden birine dönüşmesidir. Değişim kökün son sesinde gerçekleşir. Kitap + ı birleşiminde kitap sözcüğü kitabı, ağaç + a birleşiminde ağaç sözcüğü ağaca, kanat + ı birleşiminde kanat sözcüğü kanadı olur. Renk + i birleşiminde de k sesi değişerek rengi biçimi ortaya çıkar.

Bu olayın oluşmasında iki sesin yan yana gelmesi etkilidir: Kök, ünlüyle başlayan ek aldığında kökün sonundaki sert ünsüz söyleyişte yumuşayabilir. Örneğin kitap + ım birleşiminde kökün sonundaki p değiştiği için kitabım denir. Ancak her p, ç, t, k ile biten sözcük aynı biçimde değişmez; sözcüğün yapısı ve kullanımdaki biçimi ayrıca kontrol edilmelidir.

Ünsüz benzeşmesi ise kökün değil, ekin başındaki ünsüzün değişmesidir. Sert ünsüzle biten bir sözcüğe d, c veya g ile başlayan bazı ekler geldiğinde ekin başındaki ses sertleşerek t, ç veya k olabilir. Kitap + da birleşiminden kitapta, ağaç + dan birleşiminden ağaçtan, sınıf + cı birleşiminden sınıfçı oluşur. Burada kitap sözcüğünün sonundaki p değişmez; ekin başındaki d, p’nin etkisiyle t’ye dönüşür.

İki olayı ayırmanın en güvenilir yolu değişimin yerini bulmaktır. Kökün son sesi değişmişse yumuşama, ekin ilk sesi değişmişse benzeşme vardır. Kitabım örneğinde p → b değişimi kökte; kitapta örneğinde d → t değişimi ektedir. Bu yön farkı, TYT sorularında aynı sözcükteki sert ve yumuşak seslerin varlığından daha belirleyicidir.

Ünsüz düşmesi, ünsüz türemesi ve kaynaştırma

Ünsüz düşmesi, sözcüğün ek alması veya yeni bir biçime girmesi sırasında kökteki bir ünsüzün ortadan kalkmasıdır. Küçük + cük birleşiminde iki k sesinden biri düşerek küçücük, sıcak + cık birleşiminde ise sıcakçık yerine sıcacık biçimi kullanılır. Ünsüz türemesinde bunun tersi gerçekleşir; sözcüğün önceki biçiminde bulunmayan bir ünsüz ortaya çıkar. His + etmek birleşiminden hissetmek, af + etmek birleşiminden affetmek ve zan + etmek birleşiminden zannetmek oluşurken ikinci bir ünsüz belirginleşir. Bu olaylarda görülen eksilme veya artma, doğrudan sözcüğün ses yapısındaki değişimdir.

Kaynaştırma sesleri ise iki ünlünün yan yana gelmesini önlemek için kök ya da gövde ile ek arasına veya iki ek arasına giren bağlantı sesleridir. Türkçede y, ş, s ve n bu görevde kullanılabilir: araba + a birleşiminde arabaya, iki + er birleşiminde ikişer, anne + i birleşiminde annesi, ev + i + e yapısında evine biçimi görülür. Kaynaştırma sesi çoğunlukla ekin veya kökün asıl biçimindeki bir sesin dönüşmesiyle oluşmaz; iki sesli yapıyı birbirine bağlar.

Bu nedenle kaynaştırmayı ses türemesiyle karıştırmamak gerekir. Arabaya sözcüğündeki y, kökün son sesinin değiştiğini göstermez; yalnızca araba ile -a ekini bağlar. Buna karşılık hissetmekteki ikinci s, sözcüğün önceki biçiminde bulunmayan bir ünsüzün ortaya çıkmasıdır. Bir sesin görevi iki ünlüyü bağlamak mı, yoksa sözcüğün biçiminde kalıcı bir artış oluşturmak mı diye sorulması ayrımı kolaylaştırır.

Bir sözcükte ses olayını tespit etme sırası

Bir sözcükte ses olayını güvenilir biçimde bulmak için işlemleri belirli bir sırayla yapmak gerekir. Önce sözcüğün anlamlı en küçük parçasını, yani kökünü belirleyin. Ardından yapım veya çekim eklerini ayırın. Kökün ek almadan önceki biçimiyle sözcüğün son hâlini karşılaştırırken hangi sesin kaybolduğunu, eklendiğini veya başka bir sese dönüştüğünü işaretleyin. Son olarak değişimin kökte mi, ekte mi, yoksa iki ünlü arasındaki bağlantıda mı gerçekleştiğine karar verin.

İkinci adımda ekin başlangıç sesine ve kökün son sesine bakılmalıdır. Kökün sonundaki p, ç, t, k ünlüyle başlayan ek önünde değişmişse ünsüz yumuşaması düşünülür. Sert ünsüzle biten kökten sonra gelen ekin başındaki d, c veya g sertleşmişse ünsüz benzeşmesi vardır. Kökten bir ünlü eksilmişse ünlü düşmesi, a veya e sesi -yor önünde daralmışsa ünlü daralması, yeni bir ünlü oluşmuşsa ünlü türemesi aranır.

Örneğin başlıyor sözcüğünü inceleyelim: sözcüğün kökü başla-, ek ise -yor’dur. Kökün sonundaki a, ekle birleşirken ı’ya dönüştüğü için olay ünlü daralmasıdır. Kitapta sözcüğünde ise kitap + da karşılaştırması yapılır; p kökte değişmeden kalmış, ekin başındaki d t’ye dönüşmüştür. Sonuç ünsüz benzeşmesidir. Burnu sözcüğünde burun + u karşılaştırmasında ikinci hecedeki u kaybolduğu için ünlü düşmesi bulunur.

Kontrolün son aşamasında ortaya çıkan sesin kaynaştırma olup olmadığına bakın. Arabaya sözcüğünde y, iki ünlüyü birbirine bağlayan bir sestir; kök ya da ekin sesinde dönüşüm olmadığı için kaynaştırma kabul edilir. Böylece sınıflandırma sırası kökü bulma, ekleri ayırma, önceki ve sonraki biçimi karşılaştırma, değişimin yerini belirleme ve olayın adını koyma şeklinde uygulanabilir.

TYT sorularında karıştırılan sınır durumları

TYT sorularında en sık yapılan hata, sözcükteki her farklılığı aynı ses olayı sanmaktır. Ünlü düşmesinde ses tamamen ortadan kalkar; ünlü daralmasında ise ses başka bir ünlüye dönüşür. Bu yüzden başlıyor sözcüğünde a’nın yok olduğunu söylemek yerine a → ı daralmasını, burnu sözcüğünde ise u sesinin düştüğünü belirtmek gerekir. Ünsüz yumuşaması ile benzeşmede de değişimin yönü kontrol edilmelidir: kitabı örneğinde kökün son sesi, kitapta örneğinde ekin ilk sesi değişmiştir.

Her p, ç, t veya k sesinin ünlüyle başlayan ek alınca mutlaka yumuşayacağı düşüncesi de yanlıştır. Bazı sözcükler ek aldığında son ünsüzünü koruyabilir; bu nedenle yalnızca kuralı ezberlemek yerine sözcüğün ekli biçimiyle kökünü karşılaştırmak gerekir. Yazımda özel adlara getirilen eklerde de kesme işareti veya sözcüğün alışılagelmiş biçimi, ses olayını belirlemekten ayrı değerlendirilmelidir.

Kaynaştırma ile ünsüz türemesini ayırırken sesin görevi ve sözcükteki konumu önemlidir. Arabaya biçimindeki y bağlantı görevi görürken hissetmek biçimindeki ikinci s, sözcük yapısında ortaya çıkan ünsüz türemesidir. Bir soruda birden fazla ek varsa her ek birleşimini ayrı ayrı incelemek gerekir; tek bir sözcükte birden fazla ses olayı bulunması mümkündür.