Sone Nedir? Dize, Bölüm ve Uyak Düzeniyle Sone Özellikleri
Sone, belirli bir dize sayısı ve uyak düzeni bulunan Batı kaynaklı bir nazım şeklidir. Genellikle on dört dizeden oluşur; bu dizeler dörtlükler, üçlükler veya beyitlerle düzenlenir. Sonenin bölümleri düşüncenin ilerlemesini ve çoğu zaman bir dönüş noktasıyla yön değiştirmesini sağlar.
Bu yazıda (13)
- ›Sonenin tanımı ve temel özellikleri
- ›Sonenin tanımı ve temel özellikleri
- ›Sonede dize ve bölüm düzeni
- ›Sonede dize ve bölüm düzeni
- ›Uyak düzeni
- ›Uyak düzeni
- ›Düşünce akışı ve dönüş noktası
- ›Başlıca sone biçimleri
- ›Başlıca sone biçimleri
- ›Sonede konu ve anlatım özellikleri
- ›Sonede konu ve anlatım özellikleri
- ›Sonenin Batı edebiyatındaki gelişimi
- ›Türk edebiyatında sone
Sone, Batı edebiyatında ortaya çıkan, geleneksel olarak on dört dizeden oluşan ve belirli bir uyak örgüsüne dayanan nazım şeklidir. Kısa hacmine rağmen düşünceyi hazırlama, geliştirme ve sonuçlandırma bakımından düzenli bir yapı kurar.
Sonenin tanımı ve temel özellikleri
Sone, dizelerin sayısı, bölümlerin kuruluşu ve uyak düzeni önceden belirlenmiş bir şiir biçimidir. Geleneksel sonenin ayırt edici özelliği on dört dizeden oluşmasıdır. Bu yönüyle yalnızca bir şiir konusu ya da duygu türü değildir; şiirin dış yapısını belirleyen bir nazım şeklidir. Aşk, özlem veya doğa gibi konular sık görülse de sone yalnızca romantik şiirlerle sınırlı değildir. Zaman, ölüm, sanat, inanç ve insanın iç dünyası da bu biçim içinde işlenebilir.
Sonenin tanımı ve temel özellikleri
Sonenin biçimsel sınırları, kısa bir şiirde yoğun ve kontrollü bir anlatım kurulmasını sağlar. Şair, sınırlı sayıdaki dize içinde önce bir duygu ya da düşünceyi ortaya koyar, sonra onu geliştirir ve çoğu zaman son bölümde bir sonuca bağlar. Bu nedenle bir şiirin sone sayılabilmesi için yalnızca on dört dizeye bakmak yeterli değildir; dize kümelerinin kuruluşu ve uyak ilişkileri de incelenmelidir. Örneğin on dört dizelik bir şiir, düzenli bir sone örgüsü taşımıyorsa sadece on dört dizelik bir şiir olarak değerlendirilebilir. “Sonnet” sözcüğünün İtalyancadaki sonetto sözcüğüyle ilişkili olması da bu biçimin İtalyan edebiyatıyla bağlantısını gösterir.
Sonede dize ve bölüm düzeni
Geleneksel sone on dört dizeden meydana gelir. Bu dizeler, şiirin biçimine göre iki dörtlük ve iki üçlük şeklinde ya da üç dörtlük ve bir beyit şeklinde gruplanabilir. İki dörtlük artı iki üçlük düzeninde ilk sekiz dize bir bütün, son altı dize başka bir bütün gibi çalışır. Üç dörtlük artı beyit düzeninde ise ilk on iki dize üç ayrı dörtlükte ilerler; son iki dize, yani beyit, şiiri kısa ve belirgin bir sonuçla tamamlar. Bölüm düzeni, şiirin yalnızca görünüşünü değil, düşüncenin hangi aşamada ele alınacağını da etkiler.
Sonede dize ve bölüm düzeni
Örneğin ilk sekiz dizede yağmur altında bekleyen bir kişinin yalnızlığı anlatılıp son altı dizede bu bekleyişin geçmişe duyulan özlemle ilişkilendirildiğini düşünelim. Burada 8+6 düzeni, ilk bölümün durumu kurmasına, ikinci bölümün ise anlamı başka bir yöne taşımasına yardım eder. Başka bir sonede ilk üç dörtlükte zamanın insan üzerindeki etkisi farklı yönleriyle verilebilir; son beyitte bütün bu düşünce tek bir yargıda toplanabilir. Bu yüzden dize gruplarını belirlemek, sonenin anlam kuruluşunu anlamanın temel adımlarından biridir. Şiirde kullanılan ölçü ve veznin ayrıca incelenmesi ise ayrı bir konudur.
Uyak düzeni
Uyak düzeni, dizelerin sonlarındaki ses benzerliklerinin hangi sırayla tekrarlandığını gösterir. Bunu belirtmek için aynı uyakla biten dizelere aynı harf verilir. Örneğin ABBA düzeninde birinci ve dördüncü dizeler, ikinci ve üçüncü dizeler birbiriyle uyaklıdır. Harfler dizelerin kendisini değil, dize sonlarındaki uyak ilişkisini temsil eder. Böylece bir sonenin bölümleri arasındaki ses örgüsü gözle görünür hâle gelir ve biçimin nasıl kurulduğu daha kolay izlenir.
Uyak düzeni
İtalyan veya Petrarca tipi sone için yaygın olarak ABBA ABBA CDE CDE biçimindeki örgü gösterilir. İlk iki dörtlükte aynı dört uyak sesi belirli bir kapanma düzeniyle yinelenir; son altı dizede ise yeni uyaklar devreye girer. İngiliz veya Shakespeare tipi sone için yaygın şema ABAB CDCD EFEF GG biçimindedir. Bu düzende üç dörtlük, dönüşümlü uyaklarla ilerler ve son beyit kendi içinde uyaklanır. Örneğin A ile biten dizelerin aynı, B ile biten dizelerin başka bir ses taşıdığı bir şiirde ABAB şeması oluşur; son iki dize aynı sesle biterse GG bölümü meydana gelir. Uyak şemaları değişmez tek seçenekler değildir, ancak şiirin hangi sone biçimine yaklaştığını anlamada güçlü bir ölçüttür.
Düşünce akışı ve dönüş noktası
Sonedeki bölümler çoğu zaman düşüncenin aşamalarını düzenler. İlk bölümde bir durum, soru, duygu veya gözlem ortaya konur; sonraki bölümde bu başlangıç genişletilir, karşılaştırılır ya da başka bir açıdan değerlendirilir. Şiirin ilerleyen bölümünde görülen dönüş noktası, düşüncenin yön değiştirdiği andır. Bu değişim yeni bir sonuca ulaşma, önceki düşünceyi tersine çevirme veya anlatılan duyguyu farklı bir anlamla tamamlama biçiminde gerçekleşebilir. İki dörtlük ile altı dizeden oluşan sonelerde dönüş çoğunlukla sekizinci dizeden sonra, üç dörtlük ve beyitten oluşanlarda ise son beyte geçişte belirginleşir. Örneğin ilk bölümde yaşlanmanın kayıp olduğu savunulurken dönüş noktasından sonra yaşanmışlığın bir değer kazandırdığı söylenebilir. Bu yapı, sonenin kısa olmasına rağmen tek bir cümle gibi düz ilerlemesini engeller ve şiire düşünsel bir hareket kazandırır.
Başlıca sone biçimleri
Başlıca sone biçimleri, özellikle bölüm kuruluşları ve uyak örgüleri bakımından birbirinden ayrılır. İtalyan veya Petrarca tipi sone, iki dörtlük ve iki üçlükten oluşan 8+6 dizelik yapısıyla tanınır; İngiliz veya Shakespeare tipi sone ise üç dörtlük ve bir beyitten oluşan 12+2 dizelik kuruluşu öne çıkarır. İlk biçimde ilk sekiz dize ile son altı dize arasında belirgin bir düşünce geçişi kurulabilir. İkinci biçimde her dörtlük düşüncenin bir adımını geliştirir, son beyit ise bu gelişimi yoğun bir sonuçla tamamlar.
Başlıca sone biçimleri
Uyak örgüsü de bu biçimleri ayırt etmeye yardımcı olur. Petrarca tipi için ABBA ABBA CDE CDE gibi bir düzen; Shakespeare tipi için ABAB CDCD EFEF GG gibi bir düzen örnek verilebilir. Ancak tek bir uyak şemasını ezberlemek, bütün soneleri açıklamaya yetmez. Önce dize sayısı ve bölüm yapısı belirlenmeli, ardından uyakların hangi dizelerde tekrarlandığı incelenmelidir. Ayrıntılı sone türü karşılaştırmaları ve bir soneyi adım adım çözümleme yöntemleri ayrı inceleme konularıdır.
Sonede konu ve anlatım özellikleri
Sone, az sayıda dize içinde tek bir temel duygu veya düşünceyi yoğunlaştırmaya elverişlidir. Aşk ve özlem gibi kişisel duyguların yanında doğa, zaman, ölüm, yaşlanma, sanat ve insanın geçiciliği de sık işlenebilir. Konu ne olursa olsun anlatım genellikle dağınık görüntüler yerine birbirini tamamlayan bölümlerle ilerler. İlk dörtlükte bir manzaranın verilmesi, ikinci dörtlükte bu manzaranın anlatıcının ruh hâliyle ilişkilendirilmesi ve son bölümde zaman düşüncesine ulaşılması, sonenin yoğun anlatımına örnek olabilir.
Sonede konu ve anlatım özellikleri
Sonede anlatımın yoğun olması, her dizenin aynı şeyi tekrarlaması anlamına gelmez. Bölümler arasında anlam bakımından bir ilerleme bulunur; son bölüm önceki dizelerde kurulan düşünceyi tamamlar, değiştirir veya daha genel bir yargıya dönüştürür. Örneğin ölüm konusu önce bir ayrılık olarak ele alınıp dönüş noktasından sonra hatırlama ve sanat yoluyla kalıcılık düşüncesine bağlanabilir. Böylece biçimsel sınırlılık, konuyu daraltmak yerine şairi seçici ve düzenli bir anlatıma yöneltir.
Sonenin Batı edebiyatındaki gelişimi
Sone, 13. yüzyılda Sicilya’da ortaya çıkmış, zamanla Avrupa’nın farklı dillerinde kullanılan bir biçime dönüşmüştür. Başlangıçta özellikle aşkı anlatmada öne çıksa da sonraki dönemlerde konu alanı genişlemiş; farklı uyak ve yapı uygulamaları ortaya çıkmıştır.
Türk edebiyatında sone
Sone, Türk edebiyatında da kullanılan Batı kaynaklı nazım şekilleri arasında yer alır. Türk edebiyatındaki yeri ve örnekleri, Batı etkisiyle gelişen nazım biçimleri bağlamında ayrıca ele alınabilir.
Bir şiiri okurken dizeleri tek tek saymak, boşluklarla ayrılan dörtlük veya beyitleri belirlemek ve dize sonlarındaki sesleri harflerle eşleştirmek, sonenin temel yapısını somut biçimde görmeyi sağlar. Örneğin 14 dizeyi 8+6 ya da 12+2 biçiminde gruplandırıp uyakları işaretlemek, şiirin sone olup olmadığını değerlendirmek için kullanılabilir.
Sone sorularında yalnızca 14 dize bilgisine bakmak yeterli değildir. Dize sayısı, bölüm kuruluşu ve uyak düzeni birlikte değerlendirilmelidir: 8+6 yapı ile ABBA ABBA çevresindeki örgü Petrarca tipini; 12+2 yapı ile üç dörtlük ve uyaklı son beyit ise Shakespeare tipini düşündürür.
Sık sorulan sorular
Sone kaç dizeden oluşur?
Geleneksel sone 14 dizeden oluşur. Ancak sonenin belirlenmesinde dize sayısının yanında bölüm düzeni ve uyak örgüsü de incelenir.
Her 14 dizelik şiir sone midir?
Hayır. 14 dize gerekli temel özelliklerden biridir; şiirin sone sayılabilmesi için belirli bölüm ve uyak ilişkilerinin de bulunması beklenir.
Petrarca tipi sone nasıl bölümlenir?
Petrarca tipi sone genellikle iki dörtlük ve iki üçlükten oluşur. Bu yapı 8+6 dize düzeni olarak gösterilebilir.
Shakespeare tipi sone nasıl bölümlenir?
Shakespeare tipi sone genellikle üç dörtlük ve bir beyitten oluşur. Bu da 12+2 dize düzenidir.
Sonede dönüş noktası nedir?
Dönüş noktası, şiirdeki düşüncenin veya duygunun yön değiştirdiği bölümdür. Genellikle 8. dizeden sonra ya da son beyte geçişte belirginleşir.
- •Wikipedia (EN) — Sonnet — Sonnet / girisen.wikipedia.org