Toplum Sözleşmesi Nedir? Hobbes, Locke ve Rousseau’nun Yaklaşımları

Toplum sözleşmesinin tanımı ve amacı

Toplum sözleşmesi, bireylerin siyasal bir toplum ve yönetim kurmasını açıklamak için kullanılan felsefi bir düşünce modelidir. Buradaki “sözleşme” her zaman gerçekten imzalanmış bir belge anlamına gelmez. Asıl mesele, siyasal otoritenin bireyler üzerindeki hakkının hangi temele dayandığını açıklamaktır. İnsanlar bazı doğal özgürlüklerini sınırlandırmayı kabul ederken karşılığında güvenlik, düzen ve kalan haklarının korunmasını bekler.

Bu düşünce iki taraflı bir ilişki kurar: Bireyler ortak kurallara uyar ve siyasal otoriteyi tanır; siyasal düzen ise bunun karşılığında insanların birlikte yaşayabilmesini ve haklarının korunmasını sağlar. Örneğin bir toplulukta herkesin kendi gücüne dayanarak uyuşmazlıkları çözmesi yerine ortak bir hukuk düzeni oluşturulabilir. Bireyler istedikleri her şeyi yapma imkânından vazgeçer, fakat can güvenliği ve mülkiyet gibi alanlarda daha düzenli bir koruma elde eder. Böylece toplum sözleşmesi, devletin yalnızca var olduğunu değil, neden meşru sayılabileceğini de açıklamaya çalışır. Hukuk ve siyasal düzen bu yaklaşıma göre doğada kendiliğinden bulunan şeyler değil, insanların ortak yaşam amacıyla oluşturduğu kurumlardır.

Doğa durumu ve siyasal topluma geçiş

Toplum sözleşmesi kuramları genellikle siyasal bir otoritenin bulunmadığı varsayımsal bir başlangıç durumu olan doğa durumundan hareket eder. Doğa durumunda bireylerin davranışlarını bağlayan ortak ve yaptırımlı bir hukuk düzeni yoktur; bu nedenle kişisel güç, çıkar ve vicdan belirleyici hâle gelir. Kuramcılar bu durumu aynı biçimde yorumlamaz: Kimi için temel sorun güvensizlik ve çatışma, kimi için hakların yeterince korunmaması, kimi içinse doğal özgürlüğün siyasal düzen içinde nasıl yeniden kurulacağıdır.

Siyasal topluma geçiş, bireylerin ortak bir otorite ve kurallar düzeni oluşturmasıyla gerçekleşir. Bireyler, sınırsız doğal özgürlüğün güvenlik ve düzen bakımından sorunlar doğurabildiğini düşünerek bazı yetkilerini ortak bir siyasal yapıya bırakır. Böylece devlet, yalnızca insanların bir arada bulunmasından değil, ortak kuralların tanınmasından ve bu kuralları uygulayacak bir otoritenin kurulmasından oluşur.

Rıza ve yönetimin meşruiyeti

Rıza, bireylerin bir siyasal düzenin kurallarını ve otoritesini kabul etmesidir. Toplum sözleşmesi düşüncesinde yönetimin meşruiyeti, yalnızca yönetme gücüne sahip olmaktan kaynaklanmaz; bireylerin yönetilmeyi hangi nedenle kabul ettiği de açıklanmalıdır. Rıza açık olabilir: İnsanlar bir anayasal düzeni veya siyasal bir kuruluşu doğrudan kabul edebilir. Örtük rıza ise kişinin belirli bir toplumun düzeni içinde yaşamaya devam ederek o toplumun yönetilmesini kabul ettiği varsayımına dayanır.

Rızanın nasıl işlediği düşünürlere göre değişir. Ortak otoriteye verilen onay, bireylerin herkes için geçerli kurallara uymasını ve bazı kişisel tercihlerini sınırlamasını mümkün kılar. Buna karşılık yönetim, sözleşmenin kurulma amacını yerine getirmelidir. Örneğin insanlar can güvenliklerini koruyacağı ve ortak kuralları uygulayacağı düşüncesiyle bir yönetimi kabul ediyorsa, yönetimin temel görevi bu güvenliği ve düzeni sağlamaktır. Yönetim sözleşmenin amacına aykırı davranırsa, yönetimin meşruiyeti ve ona itaat yükümlülüğü tartışmalı hâle gelir. Locke’ta hakları korumayan yönetime karşı yönetimi değiştirme düşüncesi belirginken, Hobbes’ta egemenin düzeni koruyamayacak kadar güçsüz kalması özel bir sorun oluşturur.

Hobbes, Locke ve Rousseau’nun toplum sözleşmesi anlayışları

Thomas Hobbes için doğa durumu, ortak bir otoritenin bulunmadığı ve bireylerin güvenilir biçimde korunmadığı bir ortamdır. Herkesin kendi gücüne dayanması, karşılıklı güvensizlik ve çatışma tehlikesi doğurur. Bu nedenle bireyler, güvenlik sağlamak amacıyla bazı hak ve yetkilerinden vazgeçerek güçlü bir egemen kurar. Hobbes’ta sözleşme esas olarak bireylerin kendi aralarında yaptığı bir düzenleme gibi işler; egemen, başlangıçtaki sözleşmenin sıradan bir tarafı değildir. Sonuç olarak egemenin yetkisi çok geniştir ve siyasal düzenin temel görevi anarşiyi önlemektir.

John Locke’un doğa durumu Hobbes’taki kadar sınırsız çatışma ortamı değildir. İnsanlar doğuştan eşit ve bağımsızdır; yaşam, özgürlük ve mülkiyet gibi doğal haklara sahiptir. Ancak bu hakları tarafsız ve güvenilir biçimde koruyacak ortak bir makam bulunmadığında anlaşmazlıklar ortaya çıkabilir. İnsanlar bu nedenle siyasal toplumu kurar, fakat yönetimin yetkisi doğal hakları koruma amacıyla sınırlıdır. Örneğin bir yönetim insanların yaşamını, özgürlüğünü veya mülkiyetini korumak yerine bunlara zarar verirse, yönetimin meşruiyeti zedelenir ve halkın yönetimi değiştirmesi gündeme gelir.

Jean-Jacques Rousseau ise toplum sözleşmesini halk egemenliğinin temeli olarak düşünür. İnsanlar ortak bir bütün oluşturur ve yasaların kaynağı olarak genel iradeyi kabul eder. Burada amaç, bireyin yalnızca bir hükümdara boyun eğmesi değil, yurttaşların kendilerinin parçası olduğu ortak iradenin oluşturduğu yasalara uymasıdır. Böylece Rousseau’da özgürlük, doğal durumda hiçbir sınıra bağlı olmamakla değil, yurttaşların ortaklaşa oluşturduğu yasalara uymakla ilişkilendirilir. Hobbes güvenliği güçlü egemenlikle, Locke doğal hakların korunmasıyla, Rousseau ise halk egemenliği ve ortak yararla öne çıkar. Bu üç yaklaşımın siyaset felsefelerinin ayrıntılı incelenmesi ayrı bir çalışmanın konusudur.

Özgürlük, eşitlik ve egemenlik ilişkisi

Toplum sözleşmesi, özgürlüğün tamamen ortadan kaldırılmasını değil, siyasal düzen içinde nasıl kullanılacağını açıklar. Doğa durumundaki özgürlük, bireyin dışarıdan ortak bir hukukla sınırlandırılmaması anlamına gelebilir; ancak bu durum güvenlik ve hakların korunması bakımından belirsizlik yaratabilir. Sözleşmeyle birlikte bireyler bazı davranış imkânlarını sınırlar, fakat herkes için geçerli kurallar sayesinde daha güvenli bir özgürlük alanı elde etmeyi amaçlar. Locke’ta bu sınırlandırmanın temel ölçütü doğal hakların korunmasıdır; Rousseau’da ise yasa, yurttaşların ortak iradesinin ifadesi olduğu ölçüde özgürlükle bağdaştırılır.

Eşitlik, sözleşmenin taraflarının siyasal düzen karşısında aynı temel konuma sahip olması fikrini destekler. Egemenlik ise toplum adına bağlayıcı karar verme yetkisidir. Hobbes bu yetkiyi güçlü ve geniş bir egemende toplarken, Locke yönetimin hakları korumakla sınırlı olduğunu savunur. Rousseau’da egemenliğin asıl sahibi halkın ortak iradesidir. Bu nedenle toplum sözleşmesi düşüncesinde temel soru, yalnızca “Kim yönetiyor?” değil, “Yönetme yetkisi hangi amaçla ve kimin adına kullanılıyor?” sorusudur.

Rousseau’da bireysel irade ve genel irade ayrımı

Rousseau’da bireysel irade, kişinin kendi özel çıkarını ve kişisel tercihini ifade eder. Genel irade ise yurttaşların yalnızca tek tek çıkarlarının toplamı değildir; toplumun ortak yararını gözeten kolektif iradedir. Bu nedenle genel irade, basitçe o anda daha fazla kişinin istediği şeyle özdeşleştirilmemelidir. Ölçüt, kararın ortak yaşamın bütününü ilgilendiren yararı taşımasıdır.

Bu ayrım Rousseau’nun özgürlük anlayışını açıklar. Yurttaş, özel kişi olarak kendi isteğine aykırı bir yasayla karşılaşabilir; ancak yasa halkın ortak iradesiyle ve herkes için geçerli olacak biçimde oluşturulmuşsa, yurttaşın siyasal öznesi olarak bu yasanın oluşumunda payı vardır. Böylece yasa, dışarıdan dayatılan sıradan bir sınırlama olmaktan çıkıp ortak iradenin ifadesi olarak görülür. Rousseau’nun toplum sözleşmesinde egemenlik bu nedenle tek bir yöneticide değil, yasaları oluşturan halkın ortak iradesindedir.