Varlık Nedir? Felsefede Varlık Kavramı ve Ontoloji

Varlık kavramının tanımı

Varlık, var olan her şeyi mümkün kılan en genel felsefi kavramlardan biridir. Bir şeyin var olması, onun hiçlikten veya yokluktan farklı olarak bir gerçekliğe sahip olması anlamına gelir. Bu gerçeklik, gündelik hayatta karşılaştığımız bir taş ya da ağaç gibi fiziksel olabilir; bir düşünce, acı deneyimi veya sayı gibi zihinsel ya da soyut bir biçim de alabilir. Bu nedenle varlık kavramı, yalnızca elle tutulabilen nesnelerin toplamına indirgenemez.

Varlık hakkında konuşurken iki soruyu birbirinden ayırmak gerekir: Bir şeyin ne olduğu ve o şeyin gerçekten bulunup bulunmadığı. Örneğin bir üçgenin ne olduğunu, onun temel özelliklerini bilerek açıklayabiliriz; ancak bu açıklama, belirli bir üçgenin fiziksel dünyada bulunup bulunmadığını tek başına göstermez. Felsefede bu ayrım, bir şeyin özünü onun var oluşundan ayırır. Öz, bir şeyi o şey yapan temel niteliklerle; varlık ise o şeyin gerçeklikte bulunmasıyla ilgilidir.

Varlık kavramı düşünmeyi şu şekilde düzenler: Önce herhangi bir şeyden söz edip edemeyeceğimizi, sonra onun hangi tür gerçekliğe sahip olduğunu ve diğer şeylerle nasıl ilişki kurduğunu sorarız. Bir masa bu anlamda uzayda ve zamanda yer alan, başka nesneler üzerinde etkide bulunabilen somut bir varlıktır. Buna karşılık sayıların uzayda belirli bir yeri yoktur; yine de matematiksel düşünmede ve işlemlerde kullanılmaları, onların varlık statüsünün ayrıca tartışılmasına yol açar. Dolayısıyla varlık, hem “bir şey var mı?” sorusunu hem de “varsa nasıl bir biçimde var?” sorusunu içerir.

Var olmak ve var olan arasındaki ilişki

Var olmak, bir şeyin gerçeklikte bulunma durumunu; var olan ise bu duruma sahip olan tek tek şeyi veya varlık türünü ifade eder. Örneğin “ağaç var” cümlesindeki var olma, ağacın gerçeklikte bulunmasını anlatır; belirli bir ağaç ise var olan tekil bir varlıktır. Bu ayrım, varlığı bir durum ya da en genel özellik olarak, var olanı da bu durumun taşıyıcısı olarak düşünmeyi sağlar.

Felsefi tartışmalarda “insanlar vardır” demek, belirli bir kişiyi göstermekten çok insan kavramına uyan en az bir varlığın bulunduğunu söylemektir. “Bu insan vardır” demek ise tekil bir varlığa işaret eder. Böylece var olmak, tek tek nesnelerden bağımsız bir liste değil, nesnelerin ve kimi görüşlere göre kavramların gerçeklikle ilişkisini anlatan genel bir kavramdır. Bazı yaklaşımlar varlığı bireyin bir özelliği sayarken bazıları, bir özelliğin ya da kavramın en az bir örneğe sahip olması olarak açıklar.

Gerçek ve ideal varlık ayrımı

Gerçek varlık, uzay ve zamanda bulunan, gözlemlenebilen veya başka şeylerle nedensel ilişki kurabilen varlıkları ifade eder. Taş, bitki ve insan bedeni bu gruba örnek gösterilebilir. Bu varlıklar çevreleriyle etkileşir: Bir taşın düşmesi bir yüzeye zarar verebilir, bir bitkinin büyümesi çevresindeki maddeleri etkileyebilir.

İdeal varlık ise fiziksel bir konuma sahip olmayan, çoğunlukla düşünsel veya soyut düzeyde ele alınan varlıklardır. Sayılar, kümeler ve türler bu ayrımda ideal varlıklar olarak düşünülebilir. Ancak ideal varlıkların gerçekten var olup olmadığı konusunda filozoflar aynı görüşte değildir. Bazı realist yaklaşımlar sayıların ve benzeri soyut varlıkların zihinden bağımsız bir gerçekliğe sahip olduğunu savunurken, karşıt görüşler var olmayı uzayda-zamanda bulunma veya nedensel etki gösterme şartına bağlar. Bu nedenle “ideal” sözcüğü, gerçek dışı anlamına gelmez; var olmanın fiziksel nesnelerden farklı bir biçimini gösterir.

Varlığın sınıflandırılmasına ilişkin temel yaklaşım

Varlıkları sınıflandırmak, “var olan her şey” ifadesinin içindeki farklı türleri ve bu türlerin birbirleriyle ilişkilerini ayırt etmektir. En genel ayrımlardan biri somut ve soyut varlık ayrımıdır. Somut varlıklar uzayda ve zamanda bulunur ve birbirleri üzerinde etkide bulunabilir; soyut varlıkların ise belirli bir konumu veya doğrudan nedensel gücü yoktur. Bunun yanında fiziksel varlıklar ile zihinsel varlıklar da ayrılabilir. Taş ve ağaç fiziksel varlıklara; algı, inanç, arzu ve duygular zihinsel varlıklara örnektir.

Bir başka sınıflandırma tekil ve genel varlıklar arasındaki ayrımdır. Belirli bir kişi tekil bir varlıkken “insan” veya “politikacı” gibi kavramlar genel olanı ifade eder. Ayrıca var olma, zorunlu, olumsal ve mümkün biçimlerde de düşünülebilir: Zorunlu varlık yokluğu mümkün olmayan; olumsal varlık mevcut olduğu hâlde var olmayabilmesi mümkün olan; yalnızca mümkün varlık ise henüz bulunmayan fakat bulunması mümkün olan varlıktır. Gündelik nesneler, örneğin telefonlar ve çiçekler, olumsal varlıklara örnek verilebilir.

Bu sınıflandırmalar, varlıkların yalnızca isimlerini sıralamak için değil, hangi özelliklere sahip olduklarını ve hangilerinin daha temel sayılabileceğini incelemek için kullanılır. Materyalizm, idealizm ve düalizm gibi yaklaşımlar da fiziksel ve zihinsel varlıkların temel gerçeklikle ilişkisini farklı biçimlerde ele alır; ayrıntılı karşılaştırma ayrı bir konudur.

Ontolojinin temel soruları

Ontoloji, varlığın doğasını, türlerini ve var olma biçimlerini inceleyen felsefe alanıdır. Sorduğu sorular yalnızca “Ne vardır?” sorusuyla sınırlı değildir. “Bir şeyin var olması ne demektir?”, “Varlıklar hangi türlere ayrılır?”, “Fiziksel ve zihinsel varlıklar aynı biçimde mi vardır?” ve “Bazı varlıklar diğerlerinden daha temel midir?” gibi sorular da ontolojik sorgulamanın kapsamına girer.

Ontolojik düşünme, tek tek varlıkları gözlemlemekten daha genel bir düzeyde ilerler. Örneğin bir ağacın bulunduğunu söylemek, o ağacı betimleyen bir gözlem olabilir. Ontoloji ise ağaç gibi fiziksel nesnelerle sayı veya düşünce gibi soyut unsurların aynı anlamda var olup olmadığını sorar. Benzer şekilde insan bedeninin fiziksel, inanç ve acı deneyiminin zihinsel olması, bu iki varlık türünün birbirine nasıl bağlandığı sorusunu doğurur. Materyalist yaklaşım temel düzeyde fiziksel varlıkları kabul eder; idealizm zihni temel gerçeklik sayar; düalizm ise fiziksel ve zihinsel olanı iki temel boyut olarak ele alır.

Ontoloji ayrıca varlık türleri arasındaki ilişkiyi ve gerçekliğin temel bileşenlerini araştırır. Bir kavramın gerçek dünyada örneğinin bulunması gerekip gerekmediği, soyut varlıkların bağımsız olup olmadığı veya bir şeyin zorunlu mu yoksa olumsal mı olduğu bu çerçevede sorulabilir. Örneğin “tek boynuzlu at vardır” ifadesi, zihinde bir kavramın bulunmasıyla fiziksel dünyada bu kavrama karşılık gelen bir varlığın bulunmasını birbirinden ayırmayı gerektirir. Buradaki amaç hemen bir cevap vermekten çok, “var” sözcüğünün hangi anlamda kullanıldığını açıklığa kavuşturmaktır.

Ontoloji, metafiziğin varlığın en genel ilkelerini ele alan bir alt alanı olarak görülebilir. Metafizik daha geniş bir çerçevede gerçekliğin temel yapısını incelerken ontoloji özellikle neyin var olduğu ve var olmanın ne anlama geldiği üzerinde durur. Bu iki alan arasındaki ayrıntılı karşılaştırma ayrı bir inceleme konusudur.