Varoluşçuluk Nedir? Özgürlük, Sorumluluk ve Anlam Arayışı

Varoluşçuluğun tanımı ve temel problemi

Varoluşçuluk, insanın dünyadaki varoluşunu, yaşamının anlamını ve kendi yaşamına nasıl yön vereceğini sorgulayan felsefi yaklaşımlar ailesidir. Ortak bir doktrinden çok, insanın somut deneyimini merkeze alan farklı düşüncelerin bir araya geldiği bir çizgidir. Bu nedenle bütün varoluşçular aynı sonuçlara ulaşmaz; ancak özgürlük, seçim, sorumluluk, kaygı ve otantik yaşama çabası sıkça ortak kavramlar olarak öne çıkar.

Temel problem şudur: İnsan, kendisini ve yaşamının değerini hangi hazır güvencelere dayanarak belirleyecektir? Geleneksel, toplumsal veya dinsel açıklamalar herkes için kesin ve yeterli görünmediğinde kişi belirsizlikle karşılaşır. Varoluşçu düşünce bu belirsizliği yalnızca çözülmesi gereken teorik bir eksiklik saymaz; onu insanın yaşadığı gerçek durumun bir parçası olarak ele alır. Böylece felsefi soru, yalnızca “İnsan nedir?” biçiminde değil, “Ben içinde bulunduğum koşullarda nasıl yaşayacağım ve hangi seçimleri üstleneceğim?” biçiminde de sorulur.

Bu yaklaşımın işleyişi, insanı dışarıdan verilmiş tek bir tanıma indirgememekten geçer. Kişinin geçmişi, bedeni, içinde doğduğu çevre ve sahip olduğu imkânlar yaşamını etkiler; fakat bu koşullar onun bütün geleceğini tek başına belirlemez. Örneğin ekonomik imkânları sınırlı olan bir öğrenci, koşullarını yok saymadan eğitimine devam etmek, çalışma planı yapmak veya hedefini değiştirmek gibi seçenekler arasında karar verebilir. Seçeneklerin sınırları vardır; yine de kişi bu koşullara nasıl karşılık vereceği konusunda bir tutum geliştirir. Varoluşçuluk, insanı tam da bu somut karşılık verme sürecinde anlamaya çalışır.

Varoluşçuluğun tarihsel ve düşünsel ortamı, özellikle 19. ve 20. yüzyıl Avrupa’sında insanın anlam, inanç ve özgürlük sorunlarının yoğun biçimde tartışılmasıyla şekillenmiştir. Varoluşçuluk ile nihilizm aynı değildir: Nihilizm anlam veya değerin yokluğunu vurgularken varoluşçuluk, belirsizlik karşısında kişinin anlam ve değer oluşturma sorumluluğunu sürdürmesine odaklanır.

Özgürlük ve seçim

Varoluşçulukta özgürlük, kişinin önündeki her seçeneği hiçbir sınır olmadan gerçekleştirebilmesi demek değildir. Özgürlük, içinde bulunulan koşulların ve sınırlılıkların farkında olarak bir tutum seçebilme ve eylemlerine yön verebilme gücüdür. İnsan doğduğu yeri, geçmişini veya bedeninin bütün özelliklerini seçmemiş olabilir; buna karşın bunların yaşamındaki anlamını nasıl yorumlayacağı ve bundan sonra ne yapacağı konusunda karar verir.

Bu düşüncenin arkasındaki mekanizma, insanın sabit ve hazır bir öz tarafından tamamen tanımlanmadığı kabulüne dayanır. İnsan, yalnızca “nasıl biri olduğu” ile değil, yaptığı seçimler ve gerçekleştirdiği eylemlerle kendisini kurar. “Varoluş özden önce gelir” sözü, insanın önce dünyada bulunup ardından yaşam tercihleriyle kendisini biçimlendirdiğini anlatır. Seçim tek bir anda verilen karardan ibaret değildir; tekrar edilen davranışlar kişinin karakterini, değerlerini ve başkalarının onu nasıl gördüğünü etkiler. Bu yüzden özgürlük, aynı zamanda kişinin kendisini sürekli olarak oluşturmasıdır.

Örneğin bir öğrenci, ailesinin veya çevresinin kendisi için uygun gördüğü meslekle kendi ilgileri arasında kalabilir. Ailesinin beklentisini izlemek de kendi isteği doğrultusunda başka bir alanı seçmek de bir karardır. Koşullar, başarı ihtimali ve maddi imkânlar seçimi etkileyebilir; fakat kişi kararının sorumluluğunu bütünüyle başkasına bıraktığında kendi payını görünmez kılmış olur. Varoluşçu bakış, “Ben böyle olmak zorundaydım” cümlesini sorgular ve kişinin koşullar içindeki hareket alanını düşünmesini ister.

Özgürlüğü sınırsız bir keyfilik olarak anlamak doğru değildir. Seçimlerin sonuçları vardır ve kişi eylemleriyle kendisi hakkında bir yön belirler. Bu nedenle özgürlük, sorumluluktan ayrı düşünülemez; kişinin gerçekten seçtiğini kabul ettiği ölçüde, seçimin sonuçlarını da değerlendirmesi gerekir.

Sorumluluk ve varoluşsal kaygı

Özgür seçim, beraberinde sorumluluk getirir; çünkü kişi kendi kararlarının sonuçlarını yalnızca dış koşullara veya başkalarına yükleyemez. Varoluşsal kaygı ise bu özgürlüğün ve belirsizliğin farkına varıldığında ortaya çıkan huzursuzluktur. Kişi kendisi adına karar verecek kesin bir kural veya zorunlu bir güvence bulamadığında, seçimin yükünü doğrudan hisseder. Kaygı burada basit bir korkudan farklıdır: Belirli bir tehlikeden kaçmaktan çok, hangi yolu seçeceğine ve seçiminin ne anlama geleceğine ilişkin belirsizlikle ilgilidir.

Bu kaygı yalnızca olumsuz ve yok edilmesi gereken bir durum olarak görülmez. Kişi onu bastırmak yerine hangi değerleri benimsediğini ve yaşamında neyi değiştirmek istediğini anlamak için kullanabilir. Örneğin bir öğrenci, gelecekteki bölümünü seçerken herkesin önerisini izlemekle kendi ilgilerini dikkate almak arasında kalabilir. Kararın kesin sonucu önceden bilinemediği için kaygı duyabilir; fakat bu duygu, kararın onun yaşamı açısından önemli olduğunu da gösterir. Sorumluluk, belirsizliği tamamen ortadan kaldırmak değil, belirsizlik içinde verilen kararı sahiplenmektir.

Otantiklik ve başkalarının beklentileri

Otantiklik, kişinin kendi seçimlerini ve yaşamını başkalarının yargılarına sığınmadan üstlenmeye çalışmasıdır. Bu, toplumdan tamamen kopmak veya herkesin beklentisine karşı çıkmak anlamına gelmez. Asıl fark, kişinin yaptığı seçimin gerçekten kendisine ait olduğunu kabul edip etmemesidir. Başkalarının beklentilerini otomatik biçimde izleyen kişi, kararının sorumluluğunu “Herkes böyle istedi” diyerek dışarıya bırakabilir; varoluşçu bakış bunu kişinin kendi özgürlüğünden kaçması olarak değerlendirir.

Otantik yaşamak için kişi hem mevcut koşullarını hem de değiştirebileceği yönleri birlikte görmelidir. Geçmiş, aile, kültür veya ekonomik durum kişinin başlangıç koşullarını oluşturabilir; ancak bunlar kişinin geleceğini tek başına belirleyen değişmez bir öz değildir. Örneğin bir genç, çevresi saygın bulduğu için istemediği bir mesleği seçebilir. Bu seçim üzerinde aile etkisi bulunması gerçektir; yine de kendi ilgisini ve karar payını hiç düşünmeden “Başka seçeneğim yoktu” demesi, varoluşçu açıdan özgürlüğünü gizlemesi anlamına gelebilir. Otantiklik, koşulları inkâr etmek değil, koşulları tanıyıp kendi tutumunu bilinçli biçimde seçmektir.

Anlam arayışı ve anlamın kurulması

Varoluşçulukta anlam, her insan için önceden hazırlanmış ve yaşamdan bağımsız biçimde bulunan tek bir cevap olarak ele alınmaz. İnsan, yaşadığı olaylara verdiği değerler, üstlendiği amaçlar ve sürdürdüğü ilişkiler aracılığıyla yaşamına anlam kazandırmaya çalışır. Bu süreç, “Hayatın anlamı nedir?” sorusunu soyut bir yanıt arayışından çıkarıp kişinin kendi yaşamını nasıl yönlendirdiğiyle ilişkilendirir.

Anlamın kurulması, kişinin her şeyi istediği anda değiştirebileceği anlamına gelmez. Geçmiş deneyimler, toplumsal koşullar ve maddi sınırlılıklar kararların zeminini oluşturur. Buna rağmen kişi bu koşullara hangi anlamı vereceğini ve hangi yönde eyleyeceğini belirleyebilir. Örneğin bir öğrenci, yaşadığı başarısızlığı kendisinin değişmez biçimde yetersiz olduğunun kanıtı saymak yerine çalışma biçimini gözden geçirip yeni bir hedef oluşturabilir. Olay ortadan kalkmaz; fakat olayın yaşamındaki anlamı ve ona vereceği karşılık değişebilir. Varoluşçu anlam arayışı, hazır bir anlam bulmaktan çok, sorumluluk taşıyan seçimlerle bir yaşam yönü oluşturmaktır.

Tanrıtanımaz ve dinî varoluşçuluk ayrımı

Varoluşçuluk tek bir Tanrı veya din anlayışına bağlı değildir. Tanrıtanımaz varoluşçu yorumlarda insanın önceden verilmiş ilahî bir amacı bulunmadığı düşünülür; bu durumda kişi değerlerini ve yaşam yönünü kendisi oluşturma sorumluluğuyla karşılaşır. Sartre’ın yaklaşımı bu çizgiyle ilişkilendirilir. Tanrı’nın varlığını reddeden Nietzsche de insanın önceden belirlenmiş bir amaca sahip olduğu inancına karşı çıkar ve insanın kendi değerlerini yaratması sorununu öne çıkarır.

Dinî varoluşçuluk ise insanın özgürlüğünü, kaygısını ve anlam arayışını Tanrı’yla ilişkisi içinde düşünür. Kierkegaard’a göre bireyin dinsel inancı, yalnızca dışarıdan kanıtlanmış bir bilgiye indirgenemez; birey inançla ilgili kişisel bir karar ve bağlılık sorunu yaşar. Bu yaklaşım, özgür seçimi ortadan kaldırmak yerine insanın varoluşsal kararını dinsel bir yönelim içinde ele alır. Böylece iki yorum arasında önemli bir fark ortaya çıkar: Tanrıtanımaz çizgi anlamın ilahî bir kaynağa dayanmadığını savunurken dinî çizgi, insanın anlam arayışını Tanrı’ya yönelen bireysel bir ilişkiyle birlikte düşünür.

Her iki yaklaşım da insanın yaşamını otomatik olarak sürdüren pasif bir varlık olmadığını vurgular. Ayrıldıkları nokta, anlamın ve değerin nihai dayanağı konusundadır. Bu nedenle “varoluşçuluk mutlaka Tanrı’yı reddeder” yargısı, akım içindeki farklı yönelimleri göz ardı eder.

Başlıca varoluşçu düşünürler ve katkıları

Søren Kierkegaard bireysel seçim, içtenlik ve dinsel varoluş sorunlarıyla; Friedrich Nietzsche hazır değerlerin eleştirisi ve kişinin kendi değerlerini oluşturmasıyla ilişkilendirilir. Martin Heidegger insanın dünyaya atılmışlığı ve varoluşunu anlamlandırması üzerine düşünürken Jean-Paul Sartre özgürlük, sorumluluk ve varoluşun özden önce gelmesi tezini öne çıkarır. Albert Camus insanın absürt durumla karşılaşmasına odaklanır; Simone de Beauvoir ise varoluşçu düşünceyi özgürlük, sorumluluk ve etik sorunlarıyla, özellikle kadınların toplumsal konumuyla ilişkilendirir. Bu düşünürlerin ayrıntılı felsefeleri ayrı başlıklarda incelenmelidir.