Yön Bulma Yöntemleri: Ana ve Ara Yönler Nasıl Bulunur?

Dört ana yön

Yeryüzündeki temel yönler kuzey, güney, doğu ve batıdır. Kuzey ile güney birbirinin karşısındadır; doğu ile batı da birbirinin karşısında bulunur. Haritalarda kuzey çoğunlukla üst tarafta, güney alt tarafta, doğu sağda ve batı solda gösterilir. Ancak bu gösterim, haritaya hangi yönden bakıldığına göre değil, haritanın yönlendirmesine göre değerlendirilir.

Güneşin doğduğu taraf doğu, battığı taraf ise batı olarak adlandırılır. Doğuya dönüldüğünde ön taraf doğu, arka taraf batı olur; sol taraf kuzey, sağ taraf güneydir. Örneğin sabah Güneş’in doğduğu tarafa bakan bir öğrenci, okulun Güneş’in sağında kaldığını görüyorsa okul yaklaşık olarak güney yönündedir. Bir yerin kuzeyinde bulunan başka bir yer ise onun güneyindedir; yönler iki yer arasındaki konumu karşılaştırmayı sağlar.

Ana yönler yalnızca harita üzerinde değil, günlük konuşmalarda da kullanılır. “Parkın kuzeyindeki ev” denildiğinde evin parka göre kuzey tarafında olduğu anlatılır. Bir yolun batıya doğru uzandığını söylemek de yolun batı yönünde ilerlediğini belirtir. Bu nedenle yön bulmanın ilk adımı, dört ana yönün birbirine göre konumunu doğru bilmektir.

Ara yönler

Ana yönlerin arasında kalan yönlere ara yönler denir. Kuzey ile doğu arasındaki yön kuzeydoğu, kuzey ile batı arasındaki yön kuzeybatıdır. Güney ile doğu arasındaki yön güneydoğu, güney ile batı arasındaki yön ise güneybatıdır.

Ara yönler, bir yerin yalnızca kuzeyde ya da doğuda değil, iki ana yönün arasında bulunduğunu anlatır. Örneğin bir ev okulun hem kuzeyinde hem doğusunda bulunuyorsa ev okulun kuzeydoğusundadır. Haritada kuzey yukarı kabul edildiğinde kuzeydoğu sağ üstte, kuzeybatı sol üstte, güneydoğu sağ altta ve güneybatı sol altta yer alır.

Pusula ile yön bulma

Pusula, yön bulmak için kullanılan bir araçtır. İçindeki mıknatıslı iğne serbestçe dönebilir ve Dünya’nın manyetik alanının etkisiyle belirli bir doğrultuya yönelir. İğnenin kuzeyi gösteren ucu, pusula üzerindeki kuzey işaretiyle eşleştirilir. Böylece diğer yönler de kuzeye göre belirlenir: Kuzeyin karşısı güney, sağı doğu, solu batıdır.

Pusulayı kullanırken aracı düz tutmak ve iğnenin hareketi durana kadar beklemek gerekir. Pusulayı metal eşyalara, mıknatıslara ya da güçlü elektrikli araçlara çok yaklaştırmak iğnenin yönünü etkileyebilir. İğne kuzeyi gösterdikten sonra gidilecek yön pusulanın üzerindeki yönlerle karşılaştırılır. Örneğin bir öğrenci kuzeydoğuya gitmek istiyorsa, pusuladaki kuzey ve doğu arasındaki işareti bulup o doğrultuda ilerler.

Bir parkta kaybolan kişinin önce pusula iğnesinin kuzeyi gösteren ucunu belirlediğini düşünelim. Haritada okul kuzeydoğuda gösteriliyorsa kişi pusulanın kuzeydoğu yönüne dönerek okulun bulunduğu tarafa ilerleyebilir. Pusula, Güneş’in görünmediği veya çevrede yol gösteren belirgin işaretlerin bulunmadığı durumlarda yönleri doğrudan karşılaştırmayı sağlar.

Güneş ve gölge ile yön bulma

Güneş, yön bulmada kullanılabilecek doğal bir işarettir. Güneş genel olarak doğudan doğar ve batıdan batar. Bu nedenle sabah Güneş’in bulunduğu taraf yaklaşık doğuyu, akşam üzeri bulunduğu taraf yaklaşık batıyı gösterir. Doğu ve batı belirlendikten sonra diğer ana yönler de buna göre bulunabilir.

Gölge de Güneş’in konumundan yararlanmayı sağlar. Güneş bir cisme bir taraftan ışık gönderdiğinde cismin gölgesi karşı tarafa düşer. Örneğin dik duran bir çubuğun gölgesi sabah saatlerinde yaklaşık batı yönünü, günün ilerleyen saatlerinde ise yaklaşık doğu yönünü gösterebilir. Gölgenin yönü ve uzunluğu gün boyunca değiştiği için bu yöntem yaklaşık sonuç verir.

Bir öğrenci açık bir alanda dik bir çubuk bulduğunda önce çubuğun gölgesinin düştüğü tarafa bakabilir. Güneş gökyüzünde doğu tarafındaysa gölge batıya doğru uzanır. Daha sonra doğu, batı, kuzey ve güney arasındaki ilişkiyi kullanarak gideceği yönü tahmin eder. Bulutlu havalarda Güneş ve gölge yeterince görülemeyeceği için pusula gibi başka bir yöntem tercih edilebilir.

Kutup Yıldızı ile kuzeyi bulma

Kutup Yıldızı, gece yön bulurken kuzeyi belirlemek için kullanılan bir gök cismidir. Gökyüzünde kuzey yönüne yakın görüldüğü için, açık bir gecede Kutup Yıldızı’na doğru bakıldığında ön taraf yaklaşık kuzey olur. Kuzey belirlendikten sonra arka taraf güney, sağ taraf doğu ve sol taraf batı olarak bulunur.

Kutup Yıldızı’nı bulmak için Büyükayı olarak bilinen yıldız grubundan yararlanılabilir. Büyük Kepçe’nin dış kenarında bulunan iki yıldızın doğrultusu, bu doğrultuda ilerletildiğinde Kutup Yıldızı’nın bulunduğu bölgeyi gösterir. Örneğin gece açık bir alanda kuzey tarafını öğrenen bir kişi, arkasında güneyi; sağında doğuyu; solunda batıyı kabul ederek diğer yönleri de ayırt edebilir.

Bu yöntemin uygulanabilmesi için havanın açık olması ve yıldızların görülebilmesi gerekir. Şehir ışıkları, bulutlar veya binalar gökyüzünü görmeyi zorlaştırabilir. Böyle bir durumda yön bulmayı kontrol etmek için pusuladan yararlanmak daha uygun olur.

Doğal ve beşeri işaretlerden yararlanma

Dağ, akarsu, kıyı ve güneşin konumu gibi doğal işaretler; yol, bina, tabela ve köprü gibi beşeri işaretler yön tayinine yardımcı olabilir. Bu işaretler tek başına kesin yön göstermeyebilir, bu yüzden harita veya pusulayla birlikte değerlendirilmelidir.