Anemi Neden Olur? Kansızlığın Temel Oluşum Mekanizmaları
Bilgilendirme: Bu içerik eğitim ve bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tavsiye yerine geçmez. Sağlığınızla ilgili durumlarda bir hekime başvurun.
Anemi, kanın dokulara yeterli oksijen taşıyamadığı bir durumdur. Yalnızca demir eksikliğinden kaynaklanmaz; kan kaybı, alyuvar üretiminin azalması ve alyuvarların erken parçalanması da anemiye yol açabilir. Demir, B12 ve folat eksiklikleri bu mekanizmaların özellikle üretim basamağını etkiler.
Bu yazıda (5)
Anemiyi anlamanın en kolay yolu, alyuvarları ve hemoglobini oksijen taşıyan sistemin parçaları olarak düşünmektir. Bu sistemde alyuvar sayısı veya hemoglobin miktarı azaldığında dokuların oksijen desteği düşebilir; bunun nedeni kan kaybı, yetersiz üretim ya da alyuvarların normalden kısa sürede parçalanması olabilir.
Anemi ve dokulara oksijen taşınmasının azalması
Anemi, kanda dokulara oksijen taşıyan hemoglobinin derişiminin yaşa, cinsiyete ve fizyolojik duruma göre beklenen düzeyin altına inmesiyle ortaya çıkan durumdur; buna çoğu zaman alyuvar sayısındaki ve hematokrit değerindeki düşüş de eşlik eder. Alyuvarlar, akciğerlerde oksijeni alıp kan dolaşımıyla dokulara götüren hücrelerdir. Hemoglobin ise alyuvarların içinde bulunan ve yapısında demir içeren büyük bir moleküldür. Hemoglobindeki demir, oksijenin bağlanmasını sağlar; böylece her hemoglobin molekülü birden fazla oksijen molekülünü taşıyabilir. Akciğerlerde oksijen hemoglobine bağlanır, dokulara ulaşıldığında ise ihtiyaca göre serbest bırakılır.
Alyuvar veya hemoglobin miktarı azaldığında kanın her bir bölümünün taşıyabileceği oksijen azalır. Bunun sonucu olarak kaslar, beyin ve diğer dokular normal işlevleri için gereken oksijene ulaşmakta zorlanabilir. Örneğin kan kaybından sonra dolaşımda daha az alyuvar kaldığında, geriye kalan alyuvarlar normal çalışsa bile toplam oksijen taşıma kapasitesi düşer. Benzer biçimde alyuvar sayısı normal olsa fakat bu hücrelerde hemoglobin az bulunsa, hücrelerin oksijen taşıma kapasitesi yine yetersiz kalabilir. Böbrekler düşük oksijen durumunu algıladığında eritropoietin (EPO) adlı hormonu salgılar; EPO kemik iliğinde yeni alyuvar üretimini artırmaya yardım eder.
Aneminin üç temel oluşum mekanizması
Anemiye yol açan nedenler üç ana mekanizma altında toplanabilir: vücudun kan kaybetmesi, kemik iliğinin yeterince alyuvar üretememesi ve alyuvarların normal ömürlerini tamamlamadan parçalanması. Bu ayrım, aynı sonuca yani oksijen taşıma kapasitesinin azalmasına farklı yollarla ulaşıldığını gösterir.
Kan kaybında dolaşımdaki alyuvarların bir bölümü doğrudan vücuttan uzaklaşır. Kısa sürede gerçekleşen büyük bir kan kaybında alyuvar sayısı hızla azalabilir; uzun süreye yayılan küçük kayıplarda ise vücut kaybı yerine koymaya çalışırken demir depoları da azalabilir. Üretim azalmasında sorun, yeni alyuvarların yeterli sayıda veya yeterli özellikte yapılamamasıdır. Demir, B12 ya da folat yetersizliği bu basamağı bozabilir; böbrekten gelen EPO uyarısının azalması veya kemik iliğinin etkilenmesi de benzer şekilde üretimi düşürebilir. Erken parçalanmada ise alyuvarlar dolaşımdan normalden önce uzaklaştırılır. Kemik iliği üretimi artırmaya çalışsa bile parçalanma hızı üretimi aşarsa anemi gelişir. Örneğin uzun süren bir kanama ile alyuvarların erken parçalanması, ikisi de alyuvar sayısını azaltmasına rağmen biri kayıp, diğeri hücre ömrünün kısalması mekanizmasıdır.
Demir, B12 ve folat eksikliğine bağlı anemi
Demir, B12 ve folat eksiklikleri, alyuvar üretiminin azalmasına bağlı aneminin yaygın nedenleri arasındadır. Demir, hemoglobinin yapısındaki temel bileşenlerden biridir. Demir yetersiz olduğunda kemik iliği hemoglobin üretimi için gerekli ham maddeyi yeterince bulamaz; oluşan alyuvarların oksijen taşıma kapasitesi azalır. Uzun süreli kan kaybı da demir kaybını artırarak bu mekanizmaya katkıda bulunabilir.
B12 ve folat, hücrelerin çoğalması ve olgunlaşması için gereken süreçlerde rol alan vitaminlerdir. Kemik iliğinde alyuvar öncülleri yeterince bölünüp gelişemezse normal alyuvar üretimi aksar. Bu nedenle bu eksikliklerde sorun yalnızca hücre sayısının azalması değil, gelişen hücrelerin olgunlaşma sürecinin de bozulmasıdır. Sonuçta kanın oksijen taşıma kapasitesi düşebilir. Demir eksikliği, B12 eksikliği ve folat eksikliği aynı başlık altında aneminin beslenme ile ilişkili nedenleri olarak anılsa da hemoglobinin yapımı ile alyuvarın gelişimindeki etkileri aynı değildir.
Kan kaybı ve alyuvarların erken parçalanmasına bağlı anemi
Kan kaybına bağlı anemi, alyuvarların dolaşımdan fiziksel olarak uzaklaşmasıyla oluşur. Ani ve belirgin kan kaybında mevcut alyuvarların bir bölümü kısa sürede kaybedilir. Yavaş ve uzun süreli kan kaybında ise kaybedilen alyuvarların yanı sıra hemoglobin yapımında kullanılan demir de azalabilir. Vücut yeni alyuvar üreterek açığı kapatmaya çalışsa da kayıp üretim hızını aştığında anemi ortaya çıkar. Örneğin uzun süren bir kanama, dışarıdan fark edilmese bile zaman içinde alyuvar ve demir kaybını biriktirebilir.
Alyuvarların normalden erken parçalanmasına hemoliz denir. Bu durumda hücreler dolaşımda beklenen süreyi tamamlamadan parçalanır veya vücuttan uzaklaştırılır. Kemik iliği üretimi artırarak bu kaybı karşılamaya çalışır; ancak erken parçalanma hızı yeni hücre oluşumundan yüksekse alyuvar sayısı düşer. Bu mekanizma, üretim yetersizliğinden farklıdır: üretim yetersizliğinde başlangıç sorunu yeni hücrelerin yapılamaması, hemolizde ise üretilen hücrelerin erken kaybedilmesidir. Hemolitik anemilerin ayrıntılı türleri ve mekanizmaları ayrı bir konudur.
Üretim azalmasına yol açabilen diğer temel durumlar
Alyuvar üretiminin azalması yalnızca besin eksiklikleriyle açıklanamaz. Uzun süren veya vücudu etkileyen kronik hastalıklar, kemik iliğinin yeni alyuvar oluşturma sürecini yavaşlatabilir. Bu tür durumlarda vücut kaynaklarını ve üretim sinyallerini normal biçimde kullanamayabilir; böylece dolaşıma katılan alyuvar sayısı ihtiyacı karşılamaz. Sorun, alyuvarların üretildikten sonra erken parçalanmasından çok, üretim basamağının yeterli çalışmamasıdır.
Böbrekler, kandaki oksijen düzeyi düştüğünde EPO salgılayan organlardan biridir. EPO, kemik iliğine daha fazla alyuvar oluşturması için sinyal verir. Böbreklerin bu hormonu yeterince üretemediği durumlarda kemik iliği gerekli uyarıyı alamaz ve üretim azalabilir. Kemik iliğinin kendisini etkileyen hastalıklar ya da normal kan yapım dokusunun zarar görmesi de benzer biçimde alyuvar üretimini sınırlar. Bu nedenle aynı hemoglobin düşüklüğü, bir kişide demir eksikliğinden, başka bir kişide EPO sinyalinin azalmasından veya kemik iliği sorunundan kaynaklanabilir. Anemi tanısında kan testlerinin ayrıntılı yorumlanması, bu mekanizmaları birbirinden ayırmaya yardımcı olan ayrı bir konudur.
Uzun süren kanamalar, alyuvar ve demir kaybını artırarak anemi mekanizmasına katkıda bulunabilir. Ayrıca yüksek rakıma çıkan kişilerde havadaki oksijenin azalmasına yanıt olarak böbreklerin EPO salgısını artırması, oksijen taşıma sisteminin çevre koşullarına uyum sağlayabildiğini gösterir.
Aneminin nedenlerini sınıflandırırken üçlü ayrımı karıştırmamak önemlidir: kan kaybı mevcut alyuvarların uzaklaşmasıdır; üretim azalması yeni alyuvarların yeterince yapılamamasıdır; erken parçalanma ise üretilen alyuvarların normalden önce yok olmasıdır.
Sık sorulan sorular
Anemi yalnızca demir eksikliği midir?
Hayır. Demir eksikliğinin yanı sıra B12 ve folat eksiklikleri, kan kaybı, alyuvarların erken parçalanması, kronik hastalıklar, böbrekten EPO üretiminin azalması ve kemik iliği sorunları da anemiye yol açabilir.
Anemide oksijen taşınması neden azalır?
Hemoglobin oksijeni bağlayıp taşıdığı için hemoglobin miktarının azalması, alyuvar sayısının düşmesi veya alyuvarların hemoglobin içeriğinin yetersiz olması kanın toplam oksijen taşıma kapasitesini azaltabilir.
Kan kaybına bağlı anemi ile üretim azalmasına bağlı anemi arasındaki fark nedir?
Kan kaybında dolaşımdaki alyuvarlar vücuttan uzaklaşır. Üretim azalmasında ise kemik iliği yeni alyuvarları yeterli miktarda oluşturamaz.
Böbrekler alyuvar üretimini nasıl etkiler?
Böbrekler düşük oksijen düzeyine yanıt olarak EPO salgılar. EPO kemik iliğini alyuvar üretmesi için uyarır; bu sinyal azalırsa üretim de düşebilir.
- •Anatomy and Physiology — Erythrocytes / Hemoglobinopenstax.org
- •Biology — Endocrine Glands / Organs with Secondary Endocrine Functionsopenstax.org
- •openstax.orgopenstax.org
- •openstax.orgopenstax.org