Arz-Talep Dengesi: Denge Fiyatı ve Miktarı Nasıl Bulunur?

Arz-talep dengesi

Arz-talep dengesi, bir piyasada belirli bir fiyattan satılmak istenen mal miktarının satın alınmak istenen mal miktarına eşit olmasıdır. Başka bir ifadeyle satıcıların arz ettiği miktar ile alıcıların talep ettiği miktar arasında açık ya da elde kalan mal bırakmayan bir piyasa durumu oluşur. Bu nedenle denge, arz ve talebin aynı miktarı gösterdiği noktayı ifade eder.

Piyasa fiyatı denge seviyesine yakın olduğunda alıcıların satın almak istediği miktar ile satıcıların satmak istediği miktar birbirine yaklaşır. Eşitlik sağlandığında işlem yapmak isteyen alıcı ve satıcıların miktar bakımından uyuşmazlığı kalmaz. Örneğin bir pazarda kilogramı 20 TL olan elma için satıcılar 100 kg elma getirmiş, alıcılar da 100 kg almak istemiş olsun. Bu durumda piyasadaki arz ve talep eşittir; 20 TL denge fiyatı, 100 kg ise denge miktarıdır.

Arz ve talep eğrilerinin temel anlamı kısaca şöyledir: Talep eğrisi genellikle fiyat yükseldiğinde talep edilen miktarın azalmasını, arz eğrisi ise fiyat yükseldiğinde arz edilen miktarın artmasını gösterir. Fiyatın değişmesi, aynı eğri üzerinde farklı bir noktaya geçilmesidir; eğrinin kendisinin yer değiştirmesi ise başka bir durumdur ve yeni denge analizi ayrı bir konudur.

Denge fiyatı ve denge miktarı

Denge fiyatı, arz edilen miktarla talep edilen miktarı eşitleyen fiyat düzeyidir. Bu fiyat, piyasadaki alıcıların almak istediği miktarın satıcıların satmak istediği miktarla tam olarak örtüşmesini sağlar. Denge miktarı ise bu fiyat düzeyinde gerçekleşen alışveriş miktarıdır; yani hem talep edilen hem de arz edilen miktarın ortak değeridir.

Dengeyi bulmak için her fiyat düzeyinde iki miktar karşılaştırılır. Örneğin 20 TL fiyatında arz 100 kg ve talep 100 kg ise denge fiyatı 20 TL, denge miktarı 100 kg olur. Fiyat 20 TL olarak kaldığında, varsayılan tabloya göre piyasada satılmadan kalan mal veya satın alamayan alıcı bulunmaz. Denge fiyatı bir malın herkes için aynı derecede değerli olduğu anlamına gelmez; yalnızca verilen arz ve talep koşullarında miktarların eşitlendiğini gösterir.

Grafik veya tablo üzerinden denge noktasını belirleme

Bir tabloda denge noktasını bulmak için fiyat satırlarını ve bu fiyatlara karşılık gelen arz ile talep miktarlarını karşılaştırın. Arz ve talep miktarlarının eşit olduğu satır, dengeyi doğrudan gösterir. Eşitlik iki satır arasında kalıyorsa, verilen bilgilerle kesin bir denge fiyatı söylemek yerine denge fiyatının bu iki fiyat arasında olduğu belirtilmelidir.

Örnek tablo: Fiyat | Arz edilen miktar | Talep edilen miktar 10 TL | 60 | 140 20 TL | 100 | 100 30 TL | 140 | 60

Tabloda arz ve talep 20 TL fiyatında 100 birime eşittir. Dolayısıyla denge fiyatı 20 TL, denge miktarı 100 birimdir. Grafikte ise dikey eksene fiyat, yatay eksene miktar yazılır. Arz eğrisi ile talep eğrisinin kesiştiği nokta bulunur; bu noktanın yatay eksendeki karşılığı denge miktarını, dikey eksendeki karşılığı denge fiyatını verir. Kesişim noktasına ulaşmak için önce iki eğrinin kesiştiği yeri belirlemek, sonra bu noktadan eksenlere doğru okumak yeterlidir.

Denge dışı durumda kıtlık ve mal fazlası

Fiyat denge fiyatından düşük olduğunda talep edilen miktar genellikle arz edilen miktardan büyüktür. Alıcılar düşük fiyattan daha fazla mal almak isterken satıcılar piyasaya daha az mal sunar. Ortaya çıkan bu talep fazlasına kıtlık denir. Kıtlık durumunda herkes istediği miktarı satın alamayabilir. Örneğin 20 TL denge fiyatındaki ürün 10 TL’ye satılırsa tabloda arz 60, talep 140 birimdir. Bu durumda 80 birimlik kıtlık vardır; çünkü alıcıların istediği miktar, satıcıların sunduğu miktardan 80 birim fazladır.

Fiyat denge fiyatından yüksek olduğunda ise arz edilen miktar talep edilen miktardan büyüktür. Satıcılar daha yüksek fiyat nedeniyle daha fazla mal sunmak isterken alıcılar daha az mal almak ister. Satılamayan bu miktar farkına mal fazlası ya da arz fazlası denir. Örneğin fiyat 30 TL olduğunda arz 140, talep 60 birimse 80 birimlik mal fazlası oluşur. Böyle bir durumda satıcıların ellerinde kalan malları satabilmek için fiyatı düşürme baskısı ortaya çıkabilir.

Kısaca, talep edilen miktar arz edilen miktardan büyükse kıtlık; arz edilen miktar talep edilen miktardan büyükse mal fazlası vardır. Arz ve talep eğrilerinin kaymasıyla ortaya çıkan yeni denge analizi ise ayrı bir konudur.