Bilgi Nedir? İnanç, Doğruluk ve Gerekçelendirme İlişkisi

Bilginin temel tanımı

Felsefi anlamda bilgi, bir öznenin bir şey hakkında doğru ve gerekçelendirilmiş bir kabul oluşturmasıdır. Bu tanımda üç unsur öne çıkar: kişi bir şeyi kabul etmeli, kabul ettiği şey gerçeğe uygun olmalı ve bu kabulü destekleyen makul bir dayanak bulunmalıdır. Bu yüzden bilgi, yalnızca zihinde bulunan herhangi bir düşünce değil; doğrulukla ve dayanakla ilişki kuran bir kavrayıştır.

Bilginin nasıl oluştuğunu anlamak için bir önermeyi ele alabiliriz. Örneğin bir öğrencinin “Sınav cuma günü yapılacak.” demesi, bu cümle gerçekten doğruysa ve öğrenci bunu öğretmenin duyurusuna dayanarak söylüyorsa bilgi niteliği kazanır. Öğrenci bunu yalnızca içinden öyle geldiği için söylemiş ve tesadüfen doğru çıkmışsa aynı sonuca ulaşılmış olsa bile bilgi ile rastlantı arasındaki fark ortaya çıkar. Bilgi, doğru sonuca ulaşmanın yanında o sonuca neden ulaşıldığını da açıklayabilmeyi gerektirir.

Bu yapı bilginin kesinlikle her durumda değişmez ve yanılmaz olduğu anlamına gelmez. İnsanlar sahip oldukları gerekçeleri yeni kanıtlarla yeniden değerlendirebilir. Ancak bir kabulü bilgi olarak adlandırabilmek için kabulün gelişigüzel bir tahmin olmaktan çıkıp doğrulanabilir veya makul bir temele dayanması gerekir. Bilgi felsefesinin tarihsel gelişimi bu makalenin kapsamı dışında, ayrı bir inceleme konusudur.

Bilen özne, bilinen şey ve bilgi ilişkisi

Bilgi ilişkisinin bir ucunda bilen özne, diğer ucunda ise bilinen şey bulunur. Bilen özne; düşünen, algılayan, soru soran ve değerlendirme yapan kişidir. Bilinen şey bir nesne, yaşanmış bir olay, gözlemlenen bir durum ya da doğru veya yanlış olabilen bir önerme olabilir. Bilgi, öznenin bilinen şeyi zihninde anlamlandırması ve onun hakkında temellendirilmiş bir kabul oluşturmasıyla ortaya çıkar.

Örneğin bir öğrenci, masanın üzerindeki termometreye bakarak odanın sıcaklığını öğrenebilir. Burada öğrenci bilen özne, odanın sıcaklığı bilinen şey, termometreyle yapılan gözlem ise özne ile bilinen şey arasında bilgi kurulmasını sağlayan araçtır. Özne yalnızca bir görüntüye maruz kalmaz; gördüğünü yorumlar ve “Oda şu sıcaklıktadır.” şeklinde bir yargı oluşturur. Bu yargının bilgi sayılması için kullanılan ölçümün güvenilir olması ve sonucun gerçek duruma uygun düşmesi gerekir.

İnanç, doğruluk ve gerekçelendirme

İnanç, kişinin bir önermeyi doğru kabul etmesidir. Bir insanın “Yarın yağmur yağacak.” düşüncesini benimsemesi, bu düşünceye inandığını gösterir; fakat tek başına inanç, bilgiyi oluşturmaz. İnanç kişisel kanaate, alışkanlığa veya başkasının sözüne dayanabilir. Bilgiye yaklaşabilmesi için inancın doğru olması ve onu destekleyen bir gerekçenin bulunması gerekir.

Doğruluk, bir düşüncenin veya önermenin gerçek durumla uyuşmasıdır. “Dünya’nın uydusu Ay’dır.” önermesi doğru olduğu için doğruluk unsurunu taşır. Ancak bir kişinin bu önermeyi yalnızca arkadaşından duyduğu için kabul etmesi, sahip olduğu kabulü otomatik olarak bilgi hâline getirmez; burada gerekçenin niteliği önemlidir. Gerekçelendirme, bir inancı destekleyen nedenlerin, kanıtların veya güvenilir dayanakların ortaya konmasıdır.

Bu üç unsur birlikte düşünüldüğünde ilişki şöyle kurulabilir: Kişi önce bir önermeyi kabul eder; önerme gerçeklikle uyuşuyorsa doğrudur; kişinin bu kabulü destekleyen yeterli bir nedeni varsa gerekçelendirilmiştir. Örneğin bir öğrencinin “Kütüphane saat dokuzda açılıyor.” inancı, kütüphanenin resmî çalışma çizelgesine dayanıyor ve çizelgedeki bilgi gerçeği yansıtıyorsa gerekçeli ve doğru bir kabuldür. Buna karşılık öğrenci saati rastgele söylemiş, ancak kütüphane o gün gerçekten dokuzda açılmışsa doğru bir sonuca ulaşmıştır; fakat bu doğruluk gerekçeye dayanmadığı için bilgiyle aynı şey değildir.

Klasik bilgi tanımının eleştirileri ve Gettier problemi, doğru ve gerekçelendirilmiş inancın her durumda bilgi için yeterli olup olmadığını ayrıca tartışır.

Bilgi ile kanaat, tahmin ve rastlantısal doğru arasındaki ayrım

Kanaat, kişinin bir konu hakkındaki kişisel değerlendirmesidir ve güçlü bir gerekçeye dayanmayabilir. Tahmin ise eksik bilgiyle gelecekteki veya bilinmeyen bir durumu öngörme girişimidir. Bu düşünceler doğru çıkabilir; ancak doğru çıkmaları, onları kendiliğinden bilgi yapmaz. Bilgide önemli olan yalnızca sonucun doğru olması değil, öznenin bu sonuca güvenilir ve açıklanabilir bir dayanakla ulaşmasıdır.

Bir öğrencinin sınavdan önce “Sanırım üçüncü soru B seçeneğidir.” demesi tahmindir. Öğrenci soruyu çözmüş, seçenekleri karşılaştırmış ve neden B’yi seçtiğini açıklayabiliyorsa bu kabul gerekçeli hâle gelir. Buna rağmen cevabı yalnızca şans eseri doğru çıkmışsa ortada rastlantısal bir doğru vardır. Örneğin bir kişinin yazı tura atarak yarınki hava durumunu doğru tahmin etmesi, hava durumuyla ilgili bilgi sahibi olduğunu göstermez; doğru sonuç ile doğru sonuca götüren gerekçe birbirinden ayrılmalıdır.

Kanaat ile bilgi arasındaki fark da burada belirginleşir. “Bu film çok güzel.” sözü çoğunlukla kişisel kanaati ifade eder; çünkü güzellik değerlendirmesi kişinin beğenisine bağlı olabilir. “Film saat 20.00’de başlayacak.” sözü ise program bilgisine dayanıyorsa doğrulanabilir bir önerme niteliğindedir. Dolayısıyla bilgi, kanaat ve tahminden daha güçlü bir temellendirme ilişkisi gerektirir.

Bilginin duyular, akıl ve deneyim yoluyla edinilmesi

Bilgi duyularla gözlem yaparak, akıl yoluyla çıkarım kurarak ve deneyimlerden öğrenerek edinilebilir. Örneğin bir nesnenin sıcaklığını hissetmek duyusal, bir matematik sonucuna ulaşmak akılsal, bisiklet sürmeyi öğrenmek ise deneyimsel bir edinim örneğidir. Rasyonalizm ve empirizm, bilginin kaynaklarını farklı biçimlerde ele alan ayrı yaklaşımlardır.

Gündelik, bilimsel ve felsefi bilgi

Gündelik bilgi, yaşam deneyimleri ve pratik gözlemlerle oluşur; bilimsel bilgi sistemli yöntem, gözlem ve sınama süreçlerine dayanır. Felsefi bilgi ise kavramları ve kabulleri sorgulayarak nedenlerini, sınırlarını ve anlamlarını araştırır. Gündelik, bilimsel ve felsefi bilgi arasındaki ayrıntılı farklar bilgi felsefesi konusu içinde incelenir.