Rasyonalizm ve Empirizm Arasındaki Fark Nedir?

Rasyonalizmin temel görüşü

Rasyonalizm, aklı bilginin temel kaynağı olarak gören felsefi yaklaşımdır. Duyuların sağladığı bilgilerin değişebileceği, yanıltıcı olabileceği veya yalnızca tek tek durumları gösterebileceği düşünülür. Buna karşılık akıl, kavramlar arasında zorunlu ilişkiler kurarak daha genel ve kesin sonuçlara ulaşabilir. Bu nedenle rasyonalist bakışta bilmek, yalnızca bir şeyi gözlemlemek değil, onu akılsal olarak temellendirmektir.

Rasyonalizmin işleyişinde akıl, eldeki düşünceleri düzenler, aralarındaki bağlantıları inceler ve bazı sonuçlara duyusal deneyime başvurmadan ulaşabilir. Matematik bunun somut bir örneğidir: Bir üçgenin iç açılarının toplamına ilişkin bir sonucu tek tek bütün üçgenleri gözlemleyerek değil, tanım ve akılsal çıkarım yoluyla kavramaya çalışırız. Burada duyular şekilleri görmemize yardım edebilir; ancak sonucun zorunluluğunu sağlayan şey akılsal ilişkidir. Bu yaklaşım, duyuları bütünüyle yok saymak zorunda değildir; fakat duyuları bilginin en güvenilir ve son temeli olarak kabul etmez.

Empirizmin temel görüşü

Empirizm, bilginin temel kaynağının deneyim olduğunu savunan yaklaşımdır. Deneyim, hem dış dünyaya ilişkin duyusal yaşantıları hem de kişinin kendi yaşantılarıyla edindiği gözlemleri kapsar. Bu görüşe göre insan, çevresindeki olayları görme, işitme, dokunma ve başka duyusal yollarla gözleyerek bilgi edinmeye başlar; kavramlar ve genellemeler de bu yaşantılarla ilişki içinde oluşur.

Empirist yaklaşımda bir düşüncenin bilgi değeri, deneyimle bağlantısına ve gözlem yoluyla sınanabilirliğine bakılarak değerlendirilir. Örneğin bir meyvenin ekşi olduğunu öğrenmek, onun tadına ilişkin duyusal bir yaşantıyla temellenir. Tek bir deneyim her durumda geçerli bir yasa kurmaya yetmeyebilir; ancak gözlemlerin tekrarlanması ve benzer sonuçların karşılaştırılması, daha genel bir yargıya ulaşma sürecini destekler. Böylece empirizm, bilgi edinmeyi soyut akıl yürütmeden önce deneyimle başlayan bir süreç olarak görür.

Bilginin kaynağı bakımından fark

Rasyonalizm ile empirizm arasındaki temel fark, bilginin hangi kaynağa dayandırıldığıdır. Rasyonalizmde akıl, duyusal deneyimden bağımsız olarak veya onun üzerinde bilgi sağlayabilir. Empirizmde ise bilgi, deneyimden ve duyular aracılığıyla edinilen yaşantıdan hareket eder. Akıl her iki yaklaşımda da düşünme ve düzenleme işlevi görebilir; ancak başlangıç noktası ve güven duyulan temel aynı değildir.

Bu ayrım, aynı bilgi sorusuna verilen cevapta görülür. Rasyonalist bir açıklama, zorunlu ve genel bir sonuca ulaşmak için kavramların akılsal çözümlemesini öne çıkarır. Empirist bir açıklama ise sonucun hangi gözlemlere dayandığını ve deneyimle nasıl sınanabileceğini sorar. Örneğin bir cismin ağır olduğunu söylemek, empirist açıdan onu tartmak veya ağırlığına ilişkin bir deneyim edinmekle ilişkilidir. Rasyonalist açıdan ise ölçümün anlamını ve ağırlık kavramının nasıl anlaşılacağını akılsal olarak çözümlemek önem taşır. Bu iki örnek, akıl ile deneyimin bilgi oluşumundaki rollerinin farklı biçimde önceliklendirildiğini gösterir.

Kısaca rasyonalizm bilginin güvenilir temelini aklın ilkelerinde, empirizm ise deneyimin sağladığı verilerde arar. Bu nedenle ayrım, yalnızca “akıl mı duyular mı?” sorusundan ibaret değildir; bilginin nasıl kurulacağı ve hangi gerekçeyle kabul edileceği sorularını da kapsar.

Doğuştan fikir ve deneyim ilişkisi

Doğuştan fikir tartışması, insan zihninde bazı düşünce veya ilkelerin deneyimden önce bulunup bulunmadığı sorusuna dayanır. Rasyonalizm, bazı temel kavramların ya da akılsal ilkelerin yalnızca duyusal yaşantılardan türemeyebileceğini savunmaya daha yatkındır. Empirizm ise zihindeki bilgilerin ve kavramların oluşumunda deneyimin belirleyici olduğunu, doğuştan hazır bilgilerin kabul edilmesi için deneyimden bağımsız bir gerekçe bulunması gerektiğini düşünür.

Bilginin kesinliği ve doğrulanma ölçütü

Rasyonalizm, kesinliği aklın zorunlu ve çelişkisiz çıkarımlarında arar. Bir önerme, yalnızca birçok kez gözlendiği için değil, akılsal olarak başka türlü olması mümkün görünmediği için kesin kabul edilebilir. Bu anlayışta doğrulama ölçütü, düşüncenin açık biçimde kavranması ve akılsal temellendirmeyle çelişmemesidir.

Empirizm ise bilgiyi gözlem ve deneyim yoluyla doğrulamaya ağırlık verir. Bir iddianın doğruluğu, duyusal verilerle karşılaştırılabilmesine ve deneyimle sınanabilmesine bağlıdır. Deneyime dayalı sonuçlar, rasyonalizmin aradığı türden zorunlu kesinlikten çok, gözlemlerin desteklediği bilgi niteliği taşır. Örneğin bir maddenin belirli koşullarda belirli bir özellik gösterdiği, yapılan gözlem ve deneylerle doğrulanır; yeni bir gözlem bu yargının yeniden değerlendirilmesini gerektirebilir. Böylece rasyonalizm akılsal kesinliği, empirizm ise deneysel doğrulanabilirliği daha fazla öne çıkarır.

İki yaklaşımın ortak yönleri

Rasyonalizm ve empirizm, bilginin ne olduğu, nasıl elde edildiği ve hangi gerekçeyle güvenilir sayılacağı sorularına cevap arayan epistemolojik görüşlerdir. İkisi de rastgele kanaat ile temellendirilmiş bilgi arasında ayrım yapmaya çalışır ve insanın doğru bilgiye ulaşma imkânını sorgular.

Her iki yaklaşımda da düşünme önemlidir; fark, düşünmenin hangi temelden hareket edeceği ve hangi ölçütle denetleneceğidir. Rasyonalizm akılsal ilkeleri ve çıkarımı öne çıkarırken empirizm deneyimden gelen verileri ve gözlemi öne çıkarır. Bu nedenle iki yaklaşımın ortak amacı bilgi edinme sürecini açıklamaktır; ayrıldıkları nokta ise bilginin güvenilirliğini öncelikle hangi kaynağın sağladığıdır.

Başlıca temsilciler

Rasyonalizmle ilişkilendirilen başlıca düşünürler arasında Descartes, Spinoza ve Leibniz; empirizmle ilişkilendirilenler arasında Locke, Berkeley ve Hume sayılır. Bu düşünürlerin görüşleri kendi içinde farklılık gösterse de ilk grup aklın, ikinci grup ise deneyimin bilgi edinmedeki rolünü öne çıkarır.

Tümdengelim ve tümevarım ilişkisi

Rasyonalizm çoğunlukla genel ilkelerden özel sonuçlara ilerleyen tümdengelimsel akıl yürütmeyle, empirizm ise tekil gözlemlerden genel sonuçlara ulaşan tümevarımla ilişkilendirilir. Bu iki akıl yürütme biçiminin ayrıntılı mantıksal çözümlemesi ayrı bir konudur.