Biyolojik Çeşitlilik Nedir? Genetik, Tür ve Ekosistem Düzeyleri

Biyolojik çeşitliliğin tanımı ve kapsamı

Biyolojik çeşitlilik, canlıların sayısı ve türleriyle sınırlı olmayan geniş bir kavramdır. Aynı türün bireyleri arasındaki kalıtsal farklılıklar, bir bölgede bulunan farklı türler ve bu türlerin oluşturduğu farklı ekosistemler biyolojik çeşitliliğin kapsamına girer. Bu nedenle bir alan çok sayıda türe sahip olmasa bile genetik açıdan zengin olabilir veya farklı yaşam alanlarını barındırdığı için ekosistem çeşitliliği bakımından önemli olabilir.

Bu düzeyler birlikte çalışır. Genetik farklılıklar, bir türün çevre koşulları değiştiğinde uyum sağlayabilecek özelliklere sahip olmasını mümkün kılar. Farklı türler besin ağlarında, madde döngülerinde ve diğer ekolojik ilişkilerde farklı görevler üstlenir. Ekosistem çeşitliliği ise canlı topluluklarının farklı fiziksel koşullarda ve farklı etkileşim ağları içinde yaşamasını sağlar. Örneğin bir bölgedeki biyolojik çeşitlilik değerlendirilirken yalnızca kaç kuş türü bulunduğuna bakılmaz; bu kuşların aynı tür içindeki kalıtsal farklılıkları ve orman, göl ya da çayır gibi farklı yaşam alanlarının bulunup bulunmadığı da dikkate alınır.

Genetik çeşitlilik

Genetik çeşitlilik, aynı türün bireyleri veya popülasyonları arasındaki kalıtsal farklılıkları ifade eder. Bu farklılıklar, bireylerin sahip olduğu genlerde ve bu genlerin oluşturduğu özelliklerde görülür. Genetik çeşitlilik bir türün çevresel değişimlere uyum sağlaması için gerekli ham maddeyi oluşturur; çünkü farklı bireyler hastalık, iklim veya besin koşullarındaki değişimlerden aynı şekilde etkilenmeyebilir.

Tarım bitkilerindeki çeşitler bunun somut bir örneğidir. Farklı patates çeşitleri farklı yükselti, toprak ve iklim koşullarına uyum sağlayabilir. Bir üründe yalnızca tek çeşide bağlı kalınması, o çeşidin bir hastalıktan etkilenmesi durumunda tüm üretimin zarar görmesi riskini artırır. Buna karşılık farklı çeşitlerin bulunması, hastalığa veya değişen koşullara dayanıklı özelliklerin korunmasına yardımcı olur.

Tür çeşitliliği

Tür çeşitliliği, belirli bir alanda veya Dünya’da bulunan farklı türlerin çeşitliliğidir. Bu düzey incelenirken iki özellik özellikle önem taşır: tür zenginliği ve türlerin birey sayıları bakımından dağılımı. Tür zenginliği, alanda kaç farklı tür bulunduğunu gösterir. Türlerin dağılımı ise bu türlerin alandaki toplam bireyler içinde ne ölçüde temsil edildiğini anlatır. Böylece yalnızca türlerin sayısı değil, topluluğun birkaç baskın türe mi yoksa daha dengeli bir yapıya mı sahip olduğu da anlaşılır.

Türler ekosistemde aynı görevi yapmaz. Bitkiler üretici olarak besin ve enerji akışının başlangıcında yer alırken, otçullar, etçiller, ayrıştırıcılar ve diğer canlılar farklı bağlantılar oluşturur. Bir türün sayısındaki değişim, onunla beslenen veya onun besin olduğu türleri etkileyebilir. Bu nedenle çok sayıda türün bulunması, karmaşık bir besin ağı ve farklı ekolojik roller anlamına gelebilir.

Örneğin bir çayırda farklı bitki, böcek, kuş ve memeli türlerinin bulunması, yalnızca tek bir bitki türünün baskın olduğu basitleşmiş bir alana göre daha çeşitli bir topluluk oluşturur. Çayırdaki farklı bitkiler farklı otçullar tarafından tüketilebilir; bu otçullar da farklı avcıların besini olabilir. Böylece türlerin varlığı ve birbirleriyle ilişkileri, topluluğun yapısını birlikte belirler.

Ekosistem çeşitliliği

Ekosistem çeşitliliği, belirli bir coğrafi alanda veya Dünya’da bulunan farklı ekosistemlerin çeşitliliğidir. Orman, çayır, göl, akarsu ve deniz gibi ekosistemler; canlı bileşenleri, cansız çevre koşulları ve bu bileşenler arasındaki ilişkiler bakımından birbirinden ayrılır. Bu nedenle ekosistem çeşitliliği, farklı yaşam alanlarının ve bu alanlarda oluşan farklı etkileşim düzenlerinin varlığını ifade eder.

Bir ekosistem ortadan kalktığında o ekosistemdeki türlerin tümü hemen yok olmayabilir; bazıları başka yaşam alanlarına uyum sağlayabilir. Ancak türler arasındaki özgün etkileşimler, o ekosistemin üretkenliği ve kendine özgü işleyişi kaybolur. Örneğin Kuzey Amerika’daki çayır ekosistemlerinin büyük bölümü tarla, mera ve yerleşim alanlarına dönüşmüştür. Bu ekosistemdeki türlerin bir kısmı yaşamaya devam etse de birlikte oluşturdukları üretken ekosistem ve toprak oluşumuna katkı sağlayan yapı büyük ölçüde ortadan kalkmıştır.

Biyolojik çeşitliliğin ekosistem işleyişindeki önemi

Biyolojik çeşitlilik, ekosistemlerin nasıl çalıştığını belirleyen canlı bileşenlerin ve aralarındaki ilişkilerin çeşitliliğini artırır. Besin ağlarında üreticilerden üst düzey tüketicilere doğru enerji aktarılır; ayrıştırıcılar ise organik maddelerin parçalanmasına ve maddelerin ekosisteme yeniden kazandırılmasına katkı verir. Farklı türlerin farklı görevler üstlenmesi, bir türün azalması durumunda bazı işlevlerin başka türler tarafından kısmen sürdürülebilmesini sağlayabilir. Bu durum, ekosistemin çevresel değişimlere karşı dayanıklılığıyla ilişkilidir.

Besin ağları bu ilişkinin anlaşılmasını sağlar. Bir türün sayısındaki değişim, yalnızca o türü değil, onunla beslenen veya onun besini olan canlıları da etkiler. Örneğin üst düzey bir avcının ekosistemden çıkarılması, av türlerinin sayısını ve otlanma davranışını değiştirebilir. Böyle bir değişim bitki örtüsünü, akarsu kenarlarındaki yaşam alanlarını ve bu alanlardan yararlanan diğer canlıları etkileyebilir. Ekosistemdeki çeşitlilik ve türler arasındaki bağlantılar birlikte değerlendirildiğinde, ekosistem işleyişinin tek tek türlerin toplamından daha kapsamlı olduğu görülür.

Biyolojik çeşitlilik kaybının temel sonuçları

Biyolojik çeşitlilik kaybı; genetik farklılıkların, türlerin veya ekosistemlerin azalması anlamına gelir. Bir türün ya da önemli bir ekolojik rol üstlenen canlının ortadan kalkması, besin ağındaki bağlantıları zayıflatabilir. Tür sayısının azalmasıyla bazı işlevler tamamen kaybolabilir; kalan türler üzerindeki baskı artabilir ve ekosistem çevresel değişimlere karşı daha kırılgan hâle gelebilir.

Genetik çeşitlilikteki kayıp da benzer biçimde gelecekteki uyum seçeneklerini azaltır. Tarımda tek bir ürün çeşidine aşırı bağımlılık, hastalık veya zararlıların ortaya çıkması durumunda geniş çaplı ürün kayıplarına yol açabilir. Farklı çeşitlerin ve bu türlerle akraba yabani formların kaybı, ileride yeni ve dayanıklı çeşitler geliştirmek için kullanılabilecek genlerin de azalması demektir.

Ekosistem düzeyindeki kayıp ise yalnızca bazı türlerin yer değiştirmesi değildir. Türler arasındaki özgün ilişkiler, ekosistemin üretkenliği ve yaşam alanının kendine özgü özellikleri de ortadan kalkabilir. Ayrıca besin zincirlerinde biriken kalıcı ve zehirli maddelerin üst düzey tüketicilerde daha yüksek yoğunluklara ulaşması, canlı topluluklarını ve insanların tükettiği besinleri etkileyebilir. Biyolojik çeşitliliğin korunma yöntemleri ve koruma biyolojisi bu kayıpları önlemeye odaklanan ayrı bir çalışma alanıdır.

İnsanlara katkıları ve başlıca tehditler

Biyolojik çeşitlilik insanlara besin, tarımsal üretimde kullanılabilecek genetik özellikler ve bazı canlıların ürettiği kimyasal maddelerden yararlanma olanağı sağlar. İnsanların kullandığı ekmek, peynir ve yoğurt gibi ürünlerin üretiminde farklı mikroorganizmaların etkinliklerinden yararlanılır. Biyolojik çeşitliliğin insanlara sağladığı hizmetlerin ayrıntılı sınıflandırılması ayrı bir konudur.

Biyolojik çeşitliliği tehdit eden başlıca etkenler yaşam alanlarının dönüştürülmesi, türlerin aşırı kullanımı, istilacı türler, kirlilik ve iklim koşullarındaki değişimlerdir. Tarımda az sayıda çeşide yönelmek de genetik çeşitliliğin azalmasına katkıda bulunabilir. Bu etkenler tek tek veya birlikte çalışarak türlerin ve ekosistemlerin kaybını hızlandırabilir.