Türkiye’de Çok Partili Hayata Geçiş ve 1950-1960 Dönemi
Türkiye’de çok partili siyasal hayatın kurumsal başlangıcı 1945’te ortaya çıktı ve 1946 seçimleriyle ilk çok partili seçim deneyimi yaşandı. Demokrat Parti’nin kuruluşu, 1950 seçimleriyle iktidarın el değiştirmesi ve 1950-1960 arasındaki siyasal gerilimler bu dönüşümün temel aşamalarını oluşturdu. Dönem, 27 Mayıs 1960 askerî müdahalesiyle sona erdi.
Bu yazıda (6)
- ›Çok partili dönemin anlamı ve tarihsel çerçevesi
- ›Tek parti düzeninden çok partili hayata geçişin koşulları
- ›Muhalefet hareketleri ve Demokrat Parti’nin kuruluşu
- ›1946 seçimleri ve 1946-1950 arasındaki siyasal gelişmeler
- ›1950 seçimleri ve iktidarın el değiştirmesi
- ›1950-1960 Demokrat Parti iktidarının temel siyasal özellikleri ve 1960’a giden kriz
Türkiye’de Cumhuriyet Halk Partisi’nin belirleyici olduğu tek parti düzeninden rekabetçi siyasal hayata geçiş, II. Dünya Savaşı’nın ardından başladı. 1945’te yeni bir partinin kurulması, 1946 seçimleri ve Demokrat Parti’nin 1950’de iktidara gelmesi, bu dönüşümün başlıca dönüm noktalarıdır.
Çok partili dönemin anlamı ve tarihsel çerçevesi
Çok partili siyasal hayat, siyasal iktidar için birden fazla partinin örgütlenebildiği, seçimlerde yarışabildiği ve iktidarın seçim sonucuna göre el değiştirebildiği düzendir. Türkiye açısından bu kavram, Cumhuriyet Halk Partisi’nin siyasal alandaki belirleyici konumunun sona ermesini ve muhalefet partilerinin yasal yollarla örgütlenmesini ifade eder. Bu nedenle mesele yalnızca yeni partilerin kurulması değil, iktidar ile muhalefet arasında süreklilik taşıyan bir rekabet mekanizmasının oluşmasıdır.
Türkiye’de daha önce de çok partili demokrasi denemeleri yapıldı. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası 1924-1925 arasında, Serbest Cumhuriyet Fırkası ise 1930’da kısa süreli olarak faaliyet gösterdi; ancak bu girişimler kalıcı olmadı. Kalıcı çok partili siyasal hayatın başlangıcı ise 1945’te Milli Kalkınma Partisi’nin kurulması ve 1946 genel seçimlerinde birden fazla partinin seçime katılabilmesiyle ilişkilendirilir. Bu makalenin tarihsel çerçevesi, 1945’teki başlangıçtan 27 Mayıs 1960 müdahalesiyle Demokrat Parti iktidarının sona ermesine kadar uzanır. Böylece 1950’de seçimle gerçekleşen iktidar değişiminin nasıl ortaya çıktığı ve on yıl sonra neden siyasal krize dönüştüğü birlikte görülebilir.
Tek parti düzeninden çok partili hayata geçişin koşulları
1945 sonrasında çok partili hayata geçişi mümkün kılan temel koşul, siyasal rekabetin yasal ve kurumsal bir çerçevede yeniden kurulmasıydı. Tek parti düzeninde iktidar alternatifi bulunmadığı için siyasal karar alma süreci esas olarak CHP çevresinde şekilleniyordu. Yeni partilerin kurulmasına izin verilmesi ve seçimlere birden fazla partinin katılabilmesi, yurttaşların farklı siyasal seçenekler arasında tercih yapmasını sağlayan mekanizmayı oluşturdu.
Dış koşullar da bu değişimi hızlandırdı. II. Dünya Savaşı sonrasında demokratik temsil ve siyasal çoğulculuk fikri uluslararası ortamda daha görünür hâle geldi. Türkiye’nin savaş yıllarındaki tek parti yönetiminden seçimli rekabete yönelmesi, bu genel atmosferle birlikte değerlendirilmelidir. İçeride ise daha önceki kısa ömürlü muhalefet denemeleri, çok partili siyasetin tamamen bilinmeyen bir deneyim olmadığını gösteriyordu. 1945’te Nuri Demirağ öncülüğünde Milli Kalkınma Partisi’nin kurulması, tek parti düzeni dışındaki ilk yasal siyasal aktörlerden birinin ortaya çıkmasına somut örnektir.
Muhalefet hareketleri ve Demokrat Parti’nin kuruluşu
Çok partili hayata geçişin kalıcı olabilmesi için yalnızca parti kurma hakkının tanınması yeterli değildi; iktidara karşı örgütlü ve toplumsal destek arayan bir muhalefet hareketinin de ortaya çıkması gerekiyordu. Bu süreçte CHP’nin içindeki siyasal ayrışmalar, Demokrat Parti’nin kurulmasına uzanan yolu açtı. Demokrat Parti, iktidarın karşısında seçimlere katılan ve iktidar alternatifi olmayı hedefleyen başlıca muhalefet partisi olarak siyasal rekabetin merkezine yerleşti.
Demokrat Parti, Milli Kalkınma Partisi’nin kuruluşundan yaklaşık altı ay sonra, 7 Ocak 1946’da kuruldu. Kuruluşu, muhalefetin tek tek itirazlardan çıkarak sürekli çalışan, seçimlere hazırlanan ve iktidarı hedefleyen bir parti örgütüne dönüşmesi bakımından önem taşıdı. Siyasal sistemin işleyişi bu noktada değişti: İktidar artık yalnızca yönetme sorumluluğunu değil, seçmen desteğini koruma ve muhalefet karşısında kendisini savunma zorunluluğunu da taşıyordu. Demokrat Parti’nin 1950’de seçim kazanması, kuruluş aşamasındaki bu örgütlü muhalefetin somut sonucudur. 1946 sonrasında başka siyasal partiler de kuruldu; ancak bunların ayrıntıları bu dönemin ana rekabet eksenini değiştirmedi.
1946 seçimleri ve 1946-1950 arasındaki siyasal gelişmeler
1946 genel seçimleri, Türkiye’de birden fazla partinin katıldığı ilk genel seçim deneyimi olarak çok partili hayatın uygulamadaki başlangıcını oluşturdu. Seçim, tek parti düzeninden seçimli rekabete geçişin gerçekleştiğini gösterdi; çünkü seçmenler ilk kez iktidar partisinin yanında örgütlü bir muhalefet seçeneğiyle karşılaştı. Ancak bu seçim, çok partili hayatın bütün sorunları çözülmüş, yerleşmiş bir demokrasi anlamına gelmiyordu. Yeni sistemin nasıl işleyeceği, iktidar ile muhalefetin hangi sınırlar içinde mücadele edeceği ve seçim sonuçlarının siyasal yönetime nasıl yansıyacağı henüz deneyimleniyordu.
1946’dan 1950’ye kadar temel gelişme, Demokrat Parti’nin muhalefet konumunu güçlendirmesi ve iktidar değişikliği ihtimalini gerçek bir siyasal seçeneğe dönüştürmesiydi. CHP açısından ise iktidarı sürdürmek, artık yalnızca parti yönetimiyle değil, seçim rekabeti içinde seçmen desteğiyle bağlantılı hâle geldi. Böylece siyasal mücadele, tek parti yönetimindeki yönetici-merkezli yapıdan iktidar ve muhalefetin karşı karşıya geldiği seçimli bir yapıya taşındı. 1946 seçimleri bu sürecin ilk örneği, 1950 seçimleri ise sistemin iktidar değişikliğine izin verip vermeyeceğini gösteren belirleyici sınav oldu.
1950 seçimleri ve iktidarın el değiştirmesi
1950 seçimleri, çok partili hayata geçişin en önemli dönüm noktasıdır. Demokrat Parti bu seçimleri kazanarak iktidara geldi ve Cumhuriyet Halk Partisi’nin uzun süreli yönetimi sona erdi. Böylece Türkiye’de iktidarın seçim sonucuyla el değiştirebildiği görüldü. Çok partili düzenin anlamı da bu noktada somutlaştı: Muhalefet partisi yalnızca mecliste eleştiri yapan bir aktör değil, seçim yoluyla hükümeti kurabilecek bir siyasal güç hâline geldi.
İktidar değişiminin nasıl gerçekleştiği, yeni sistemin işleyişini açıklar. Seçim öncesinde partiler seçmen desteği için yarıştı; seçim sonrasında kazanan parti hükümeti kurdu ve daha önce iktidarda bulunan parti muhalefete geçti. Bu süreç, askerî müdahale veya parti içi yönetim değişikliği yerine seçim sonucuna dayandığı için Türkiye’nin siyasal tarihinde yeni bir aşama oluşturdu. Demokrat Parti hükümeti Adnan Menderes’in başbakanlığında görev yaptı. İlk dönemdeki siyasal destek, çok partili hayatın toplumda ve devlet yönetiminde kalıcı bir rekabet biçimine dönüşebileceği beklentisini güçlendirdi. Demokrat Parti döneminin ekonomi ve toplum politikaları ise ayrı bir başlık altında incelenmelidir.
1950-1960 Demokrat Parti iktidarının temel siyasal özellikleri ve 1960’a giden kriz
1950-1960 arasında Demokrat Parti iktidarı, çok partili hayatın ilk uzun süreli uygulamasını oluşturdu. Hükümet, başlangıçta geniş bir siyasal destek gördü ve kamusal alanda İslam’a ilişkin bazı sınırlamaları gevşetti. Bu tercih, Demokrat Parti’nin kendisini önceki yönetim anlayışından farklılaştırdığı başlıca siyasal alanlardan biriydi. Bununla birlikte on yıl ilerledikçe iktidar-muhalefet ilişkileri sertleşti. Hükümet, muhalefeti sınırlayan sansür düzenlemelerine yöneldi ve 1960’ta olağanüstü yetkilerle donatılan Tahkikat Komisyonu’nu kurdu. Böylece seçimle iktidara gelen yönetim ile muhalefet arasındaki rekabet, demokratik kurumların işleyişi konusunda ciddi bir gerilime dönüştü.
Bu gerilim, 1960’a doğru siyasal krize dönüştü. Muhalefetin eleştiri alanının daralması, iktidarın baskıcı uygulamalarla suçlanması ve ordunun siyasetteki rolünün artması, yönetimin meşruiyeti üzerindeki tartışmaları büyüttü. 27 Mayıs 1960’ta General Cemal Gürsel’in liderliğindeki ordu yönetime el koydu; Cumhurbaşkanı Celal Bayar ve Başbakan Adnan Menderes görevlerinden uzaklaştırıldı. Menderes ile iki bakanının idam edilmesi, müdahalenin yalnızca hükümet değişikliği olmadığını, dönemin siyasal düzenini kökten kesintiye uğrattığını gösterdi. Askerî yönetim Ekim 1961’de iktidarı sivillere devretti; 1961-1980 arasındaki koalisyonlar ve siyasal hayat ise farklı bir dönemin konusudur.
Çok partili hayat, seçmenin yalnızca yöneticileri onaylaması değil, farklı parti seçenekleri arasında tercih yapması ve iktidarın seçim sonucuna göre muhalefete geçebilmesi demektir. 1950’de Demokrat Parti’nin kazanması, bu ilkenin Türkiye’de somut bir siyasal değişime dönüştüğünü gösterir.
1945 çok partili hayata geçişin başlangıcı, 1946 ilk çok partili seçim deneyimi, 1950 ise iktidarın seçimle el değiştirmesi açısından ayırt edilmelidir. Dönemin sonu 27 Mayıs 1960 askerî müdahalesidir.
Sık sorulan sorular
Türkiye’de çok partili siyasal hayat ne zaman başladı?
Kurumsal başlangıç 1945’te yeni bir partinin kurulmasıyla ortaya çıktı; 1946 genel seçimleri ise birden fazla partinin katıldığı ilk seçim deneyimini oluşturdu.
Demokrat Parti ne zaman kuruldu?
Demokrat Parti, Milli Kalkınma Partisi’nin kuruluşundan yaklaşık altı ay sonra, 7 Ocak 1946’da kuruldu.
1950 seçimlerinin önemi nedir?
Demokrat Parti’nin seçimleri kazanmasıyla iktidar Cumhuriyet Halk Partisi’nden Demokrat Parti’ye geçti. Bu, Türkiye’de seçim yoluyla gerçekleşen önemli bir iktidar değişimiydi.
Demokrat Parti iktidarı neden sona erdi?
1950’lerin ikinci yarısında iktidar-muhalefet gerilimi arttı, muhalefeti sınırlayan uygulamalar gündeme geldi ve orduyla ilişkiler gerildi. 27 Mayıs 1960’ta askerî müdahale gerçekleşti.
27 Mayıs 1960 müdahalesinde hangi yöneticiler görevden uzaklaştırıldı?
Cumhurbaşkanı Celal Bayar ve Başbakan Adnan Menderes görevlerinden uzaklaştırıldı.