Çöller Nasıl Oluşur? Kuraklığın İklimsel ve Coğrafi Nedenleri
Çöl oluşumunu belirleyen temel özellik yüksek sıcaklık değil, uzun süreli yağış azlığı ve buna bağlı su açığıdır. Alçalıcı hava hareketleri, dağların yağış gölgesi, soğuk okyanus akıntıları ve denizlerden uzaklık kuraklığı artırabilir. Bu nedenle çöller sıcak ve kumlu olmak zorunda değildir.
Bu yazıda (4)
Çöl, yıl boyunca veya uzun dönemler boyunca yağışın çok az olduğu ve su açığının belirgin hâle geldiği doğal ortamdır. Sıcaklık ve yüzeyde kum bulunması çölü tanımlayan zorunlu özellikler değildir; asıl belirleyici kuraklıktır.
Çöl kavramı ve temel oluşum koşulu
Çöl, bir bölgenin aldığı yağışın su kaybını karşılayamadığı, bu yüzden toprağın ve canlıların kullanabileceği suyun sınırlı kaldığı kurak ortamdır. Su kaybı; buharlaşma, bitkilerin su kullanması ve yüzeyden gerçekleşen diğer kayıplarla artabilir. Yağış uzun süre az olduğunda yer altı ve yüzey suyu kaynakları yeterince beslenemez, bitki örtüsü seyrekleşir ve çıplak yüzeyler genişler.
Çöl oluşumunda belirleyici süreç, yağışın yetersiz kalmasıdır. Havanın yükselip soğuması ve yoğunlaşması için yeterli nem taşımaması ya da yağış bırakmadan önce nemini kaybetmesi kuraklığı güçlendirir. Yağış aralıkları uzadıkça toprakta su birikimi azalır; bitkiler daha seyrek büyür ve yüzey, suyu tutan yoğun bir örtüden yoksun kalır. Böylece az miktardaki yağışın etkisi de sınırlı olur.
Örneğin gündüzleri çok sıcak olan bir bölge, yağış alıyorsa çöl sayılmayabilir. Buna karşılık sıcaklığın düşük olduğu bir kutup çevresinde yağış çok azsa bölge çöl özellikleri gösterebilir. Bu durum, çöl kavramının sıcaklıktan çok su yetersizliğiyle ilgili olduğunu gösterir.
Subtropikal yüksek basınç ve alçalıcı hava hareketleri
Dünya’nın yaklaşık 20-30° kuzey ve güney enlemleri çevresinde, atmosferin genel dolaşımı birçok bölgede yüksek basınç koşullarının oluşmasına yol açar. Yüksek basınç, havanın çevresine göre daha yoğun ve aşağı doğru hareket ettiği alanları ifade eder. Alçalıcı hava hareketi, sıcak ve nemli havanın yükselerek yağış bırakmasından farklı olarak bulut oluşumunu sınırlar.
Hava alçalırken sıkışır ve ısınır. Isınan hava, taşıyabileceği nem bakımından daha elverişli hâle gelir; bağıl nem azalır ve yoğunlaşma zorlaşır. Bu nedenle gökyüzünde kalıcı bulutların oluşması ve yağış meydana gelmesi güçleşir. Aynı atmosferik düzen, geniş alanlarda uzun süreli kuraklık yaratabildiği için sıcak çöllerin önemli bir bölümünün oluşumunda rol oynar.
Kuzey Afrika’daki Sahra Çölü, subtropikal yüksek basınç kuşağının etkisinin görüldüğü geniş bir çöl alanına örnektir. Burada alçalıcı hava hareketleri, nemli havanın yükselerek düzenli yağış oluşturmasını sınırlar. Sonuçta yüzeye ulaşan yağış azalır, su açığı belirginleşir ve çöl koşulları yaygınlaşır. Benzer mekanizma, başka kıtalardaki subtropikal kuşak çöllerinin oluşumuna da katkı sağlayabilir.
Dağlar, okyanus akıntıları ve karasallık
Dağlar, nem taşıyan hava kütlelerinin hareketini değiştirerek yağışın bölgelere eşit dağılmasını engelleyebilir. Rüzgârla gelen hava dağın denize veya nem kaynağına bakan yamacında yükselir; yükselen hava soğur, yoğunlaşır ve yağış bırakır. Hava kütlesi dağın öteki tarafına geçtiğinde neminin önemli bir bölümünü kaybetmiş olur. Rüzgâr altı yamaçta alçalan hava daha kuru hâle gelir ve bu kesimde yağış azalır. Bu kurak alana yağış gölgesi denir. Kıyıya yakın dağların gerisinde veya kıta içlerine uzanan dağ sıralarının arkasında çöl koşullarının görülmesinde bu süreç etkilidir.
Soğuk okyanus akıntıları da kıyıya yakın bazı çöllerin oluşumuna katkı sağlayabilir. Deniz yüzeyindeki soğuk su, üzerindeki havayı soğutur. Soğuyan hava, sıcak havaya göre daha az yükselmeye eğilimlidir; atmosfer kararlı hâle gelir ve dikey hava hareketleri sınırlanır. Bu durumda havada nem bulunsa bile nemin yükselip yoğunlaşarak yağış oluşturması zorlaşır. Kıyıda sis veya alçak bulut görülebilir, ancak bu nem her zaman toprağa yeterli yağış olarak ulaşmaz.
Denizlerden uzaklık, yani karasallık, çöl oluşumundaki bir başka etkendir. Denizler ve okyanuslar atmosfere nem sağlayan başlıca kaynaklardandır. Nemli hava kütleleri kıta içine ilerledikçe yağış bırakabilir ve nemini kaybedebilir. Kıtanın iç kesimleri denizden çok uzaktaysa buraya ulaşan hava daha kuru olur. Dağ sıraları da bu yolu kesiyorsa kuraklık daha da artar. Orta Asya’nın denizlerden uzak ve bazı kesimleri dağlarla çevrili iç bölgelerinde çöl özelliklerinin görülmesi, karasallık ile yağış gölgesinin birlikte etkili olabileceğini gösterir.
Çöllerin sıcak, soğuk ve kumlu olmak zorunda olmaması
Çöl denince yalnızca sıcak, sarı kumlarla kaplı alanları düşünmek doğru değildir. Bir bölgenin çöl sayılmasını belirleyen temel ölçüt, uzun süreli yağış azlığı ve su açığıdır. Sıcaklık yıl boyunca düşük olsa bile yağış miktarı çok azsa o bölge kurak bir çöl ortamı olabilir.
Soğuk çöllerde su, yağışın azlığı yanında uzun süre buz hâlinde de bulunabilir. Böylece çevrede su olsa bile canlıların kullanabileceği sıvı su sınırlı kalır. Bu ortamlarda kum tepeleri yerine kaya, çakıl, buz veya ince toprak yüzeyleri bulunabilir. Sıcak çöllerde de her yerin kumla kaplı olması gerekmez; geniş kaya ve çakıl alanları görülebilir.
Bu nedenle bir bölgenin çöl olup olmadığını anlamak için önce sıcaklığına veya kum miktarına değil, yağışın azlığına ve su açığına bakılır. Başlıca çöl türleri genel olarak sıcak çöller, soğuk çöller ve kutup çölleri gibi gruplarla tanıtılabilir. Sahra, Atakama, Gobi ve kutup çevresindeki bazı alanlar farklı oluşum koşullarına sahip çöl ortamlarına örnek gösterilebilir; bu örneklerin ayrıntılı karşılaştırması ayrı bir konudur. Çölleşme ve insan faaliyetlerinin etkisi ile çöl iklimlerinin sınıflandırılması da çöl oluşumundan ayrı başlıklardır.
Bir bölgenin yağış azlığı; su depolarının dolmaması, tarımda sulama ihtiyacının artması ve doğal bitki örtüsünün seyrekleşmesiyle günlük yaşamda fark edilebilir. Kıyıda sis görülmesi ise her zaman toprağın yeterli yağış aldığı anlamına gelmez; soğuk akıntılar nemli havayı yağış yerine sis biçiminde tutabilir.
Ayırt edici nokta, çölü sıcaklıkla değil kuraklıkla tanımlamaktır. Soğuk ve kumla kaplı olmayan bir bölge de yağış azlığı ve su açığı nedeniyle çöl olabilir.
Sık sorulan sorular
Çöl oluşumundaki en temel koşul nedir?
Uzun süreli yağış azlığı ve buna bağlı su açığıdır. Yüksek sıcaklık veya kum örtüsü zorunlu değildir.
Subtropikal yüksek basınç çöl oluşumunu nasıl sağlar?
Alçalıcı hava hareketleri havanın yükselip yoğunlaşmasını zorlaştırır. Böylece bulut ve yağış oluşumu azalır, kuraklık artar.
Dağlar bir bölgenin kuraklaşmasına nasıl yol açar?
Nemli hava dağın rüzgâr alan yamacında yağış bırakır. Dağın arkasına geçen hava nemini kaybettiği için rüzgâr altı yamaçta yağış gölgesi oluşur.
Soğuk okyanus akıntıları neden yağışı azaltabilir?
Deniz üzerindeki havayı soğutup atmosferi kararlı hâle getirirler. Hava yeterince yükselmediği için nemin yağışa dönüşmesi zorlaşır.
Her çöl sıcak ve kumlu mudur?
Hayır. Soğuk çöller ve kum yerine kaya, çakıl ya da buz yüzeylerinin bulunduğu çöller vardır. Çölü belirleyen temel özellik kuraklıktır.
- •Coğrafya Açıklaması: Çöller Nasıl Oluşur?geographical.co.uk
- •GCSE Coğrafya | Sıcak çöller nasıl yerlerdir? (Sıcak çöller 1)tutor2u.net
- •Dünya Çölleri | Tanım, Dağılım ve Konum - Dersstudy.com