Empirizm Nedir? Deneyime Dayalı Bilgi Anlayışı

Empirizmin tanımı ve temel iddiası

Empirizm, doğru bilgiye ulaşmada duyusal deneyimi ve deneyime dayalı kanıtı temel alan bilgi felsefesi görüşüdür. Empiristlere göre insan zihni, dış dünyayla kurduğu duyusal ilişki sayesinde bilgi edinir. Bu nedenle görme, işitme, dokunma gibi duyularla elde edilen yaşantılar, düşüncelerin oluşumunda başlangıç noktasıdır. Empirizm aklı bütünüyle reddetmez; ancak aklın tek başına, deneyimden bağımsız biçimde dünya hakkında yeni ve güvenilir bilgiler üretemeyeceğini savunur.

Bu yaklaşımın işleyişi, bir iddianın deneyimle sınanmasına dayanır. Bir nesnenin özellikleri veya doğadaki bir olay hakkında ileri sürülen düşünce, gözlem ya da deney yoluyla kontrol edilir. Örneğin bir bitkinin ışık alan ortamda daha iyi geliştiği düşünülüyorsa, farklı ışık koşullarındaki bitkiler gözlemlenerek bu düşünce sınanabilir. Gözlemler düşünceyi destekleyebilir, değiştirebilir veya reddedebilir. Bu yüzden empirist bilgi anlayışında bilgiler değişmez kabuller değil, yeni kanıtlarla yeniden değerlendirilebilen sonuçlardır.

Deneyim, duyum ve gözlemin bilgi oluşumundaki rolü

Deneyim, kişinin dünyayla etkileşim içinde yaşadığı ve duyuları aracılığıyla edindiği yaşantıların bütünüdür. Duyum, bu yaşantının görme, işitme, dokunma veya başka bir duyu yoluyla alınan yönünü; gözlem ise bir olayı ya da nesneyi dikkatli ve düzenli biçimde incelemeyi ifade eder. Empirizmde bilgi oluşumu, duyusal yaşantının zihinde işlenmesiyle başlar. Zihin, karşılaştığı durumları karşılaştırır, aralarındaki benzerlikleri fark eder ve bunlardan kavramlar ya da yargılar oluşturur.

Örneğin bir öğrenci farklı metallerin ısıtıldığında genleştiğini çeşitli gözlemlerle fark edebilir. Tek bir karşılaşma yalnızca o olaya ilişkin bir izlenim verir; benzer durumların tekrarlanması ise daha genel bir düşüncenin oluşmasına zemin hazırlar. Ancak bu genel düşünce, gözlenen örneklerin ötesine geçtiği için deneyimle sürekli sınanmaya açıktır. Bilimsel gözlem de bu anlayışla ilişkilidir: Bilimsel açıklamalar gözlem ve deneyle kontrol edilebilir; yalnızca sezgiye veya deneyimden bağımsız akıl yürütmeye bırakılmaz. Gündelik yaşamda da bir yiyeceğin bozulduğunu koku, görünüş ve tat değişimlerinden fark etmek, deneyimlerden bilgi edinmeye örnektir.

Doğuştan bilgi düşüncesinin reddi ve zihnin başlangıç durumu

Empirizm, insan zihninde bazı fikirlerin veya bilgilerin doğuştan hazır bulunduğu düşüncesini genel olarak reddeder. Locke’un boş levha, yani tabula rasa anlayışına göre zihin doğumda üzerine henüz yazı yazılmamış bir yüzey gibidir; düşünceler yaşam boyunca duyusal yaşantılar ve zihnin bu yaşantılar üzerindeki işlemleriyle gelişir. Böylece bilginin kaynağı, doğuştan hazır ilkelerden çok sonradan edinilen deneyim olur. Bu görüş, farklı insanların farklı çevrelerde ve eğitim süreçlerinde farklı düşünceler geliştirmesini de açıklamaya çalışır.

Empirizm ile rasyonalizm arasındaki temel fark

Empirizm ile rasyonalizm arasındaki temel ayrım, bilginin öncelikli kaynağının ne olduğu sorusunda ortaya çıkar. Empirizm, duyusal deneyimi ve deneyime dayalı kanıtı öne çıkarır; rasyonalizm ise bazı bilgilerin duyulara başvurmadan akıl yoluyla elde edilebileceğini savunur. Bu nedenle empirist bir yaklaşım, doğa hakkında ileri sürülen bir iddianın gözlem veya deneyle desteklenmesini beklerken rasyonalist yaklaşım, zorunlu ve genel doğrulara ulaşmada aklın kendi ilkelerine daha fazla güvenebilir.

Örneğin bir doğa olayının nasıl gerçekleştiğini anlamak isteyen empirist, olayın gözlenmesine ve deneysel kanıtların incelenmesine önem verir. Rasyonalist ise akıl yürütmenin ve mantıksal çıkarımın sağladığı sonuçları başlangıçta daha belirleyici görebilir. Bununla birlikte bu iki yaklaşım her zaman bütünüyle birbirini dışlamaz; bazı düşünürler deneysel yöntemin önemini kabul ederken aklın katkısını da gerekli görmüştür. Ayrım, aklın ya da deneyimin kullanılmasından çok, hangisinin bilginin temel ve güvenilir kaynağı sayıldığıyla ilgilidir.

Başlıca empirist filozoflar ve katkıları

John Locke, George Berkeley ve David Hume, özellikle Britanya empirizminin başlıca temsilcileri arasında yer alır. Locke, doğuştan fikirler düşüncesine karşı çıkarak zihnin başlangıçta boş bir levha olduğunu savunmuş ve bilgiyi deneyimle ilişkilendirmiştir. Ona göre duyularla edinilen yaşantılar ile zihnin bu yaşantılar üzerinde gerçekleştirdiği işlemler, düşüncelerin oluşumunda önemlidir. Locke’un bilgi teorisinde basit ve karmaşık fikirlerin ayrıntılı açıklaması ayrı bir konudur.

Berkeley, empirizmin deneyime verdiği önemi sürdürürken dış dünyadaki nesnelerin algılanma biçimi üzerine farklı bir yorum geliştirmiştir. Berkeley’in idealizmi ve algı anlayışı burada ayrıntılı olarak ele alınmamaktadır. Hume ise bilginin duyusal deneyimden türediğini savunmuş, insanın deneyimlerden hareketle oluşturduğu inançların niteliğini daha kuşkucu bir yönde incelemiştir. Hume’da nedensellik, tümevarım ve kuşkuculuk konuları ayrı bir incelemenin konusudur. Bu filozofların görüşleri aynı temel yönelimi paylaşsa da deneyimden bilgiye geçişi ve bilginin güvenilirliğini aynı şekilde açıklamaz.

Empirizmin tümevarım ve kesin bilgi sorunu

Tümevarım, tek tek gözlemlerden veya deneyimlerden hareket ederek daha genel bir sonuca ulaşma biçimidir. Empirist bilgi anlayışında önemli bir yere sahiptir; çünkü insan çoğu zaman belirli sayıdaki deneyimden yola çıkarak benzer durumların genel olarak aynı biçimde gerçekleşeceğini düşünür. Örneğin bir metalin farklı zamanlarda ısıtıldığında genleştiğini gözlemleyen kişi, metallerin ısıtılınca genleştiği şeklinde genel bir sonuca ulaşabilir.

Ancak geçmişte gözlenen örneklerin tamamı gelecekteki bütün durumları kesin olarak garanti etmez. Bir olayın birçok kez aynı biçimde gerçekleşmesi, onun zorunlu olarak her zaman böyle gerçekleşeceğini mantıksal kesinlikle kanıtlamaz. Hume’un vurguladığı sorun budur: Tümevarımın geçerli olduğunu yine tümevarımla temellendirmek döngüsel bir gerekçelendirmeye yol açabilir. Bu nedenle empirizm, deneyim ve kanıtı bilgi için güçlü bir temel kabul etse de doğa hakkındaki genellemelerin çoğunu kesin ve değişmez doğrular olarak değil, yeni gözlemlerle gözden geçirilebilecek sonuçlar olarak görür. Hume’un nedensellik ve kuşkuculukla ilgili ayrıntılı çözümlemeleri bu makalenin kapsamı dışındadır.