Göl Nedir? Oluşumu, Türleri ve Temel Özellikleri

Gölün tanımı ve ayırt edici özellikleri

Göl, karalarla çevrili bir çanakta biriken, denizle doğrudan bağlantısı olmayan ve çoğunlukla doğal süreçlerle oluşmuş su kütlesidir. Gölü oluşturan temel unsur, çevresine göre daha alçakta bulunan bir alanın suyu toplamasıdır. Bu su yağışlardan, akarsulardan, yer altı sularından, kar ve buz erimelerinden ya da bunların birkaçından beslenebilir.

Göllerde su genellikle denizlerdeki gibi sürekli ve geniş ölçekli bir dolaşım içinde değildir; ancak göl bütünüyle hareketsiz de sayılmaz. Rüzgâr, sıcaklık farkları, akarsuların girişi ve suyun buharlaşması göl içindeki su hareketini ve su seviyesini etkiler. Bazı göllerin dışarıya akışı varken bazıları kapalı havzalarda bulunur. Dışarı akışı olmayan bir gölde suyun önemli bir bölümü buharlaşma yoluyla kaybedildiği için çözünmüş mineraller zamanla birikebilir.

Örneğin yağışlarla ve çevredeki küçük akarsularla beslenen, çevresi kara ile kuşatılmış bir çukur düşünelim. Bu çukurun tabanı suyun sızıp tamamen kaybolmasına izin vermiyor ve gelen su miktarı kayıptan fazla oluyorsa burada bir göl oluşabilir. Göl ile gölet veya baraj gölü arasındaki ayrımda ise su kütlesinin doğal mı yoksa insan yapımı mı olduğu önem kazanır; denizler ise çok daha geniş, tuzlu ve okyanuslarla bağlantılı su ortamlarıdır.

Göl çanağının oluşumu

Göl çanağı, suyun toplanabileceği doğal bir çukur veya kapalı alandır. Bu çanak yer kabuğundaki hareketlerle çökmüş olabilir; volkanik patlama ya da lav akıntısı bir çukur oluşturabilir; buzullar aşındırarak bir oyuk açabilir. Karstik alanlarda çözünebilen kayaçların yer altı sularıyla aşınması, akarsuların önünün doğal bir engelle kapanması veya heyelanla vadinin kesilmesi de göl çanağı meydana getirebilir.

Çanağın biçimi ve derinliği, gölün su miktarını, kıyı çizgisini ve suyun gölde kalma süresini etkiler. Örneğin derin bir tektonik çanakta su uzun süre birikebilirken, sığ bir çanakta buharlaşma daha etkili olabilir. Bir vadinin önünün heyelanla kapanması durumunda akarsu geride birikir ve vadinin bir bölümü göle dönüşür. Bu nedenle göller aynı büyüklükte, derinlikte veya kıyı biçiminde değildir.

Oluşumuna göre temel göl türleri

Göller, içinde bulundukları çanakların nasıl oluştuğuna göre sınıflandırılır. Bu sınıflandırma, gölün neden belirli bir yerde bulunduğunu ve kıyı biçiminin ya da derinliğinin neden farklılaştığını anlamaya yardımcı olur. Başlıca oluşum türleri tektonik, volkanik, karstik, buzul ve set gölleridir.

Tektonik göller, yer kabuğundaki kırılma, faylanma veya çökme hareketleriyle oluşan çanaklarda meydana gelir. Yer kabuğunun iki bloğu arasındaki alanın alçalması, suyun toplanabileceği uzun ve derin bir havza yaratabilir. Bu yüzden tektonik göller çoğu zaman geniş veya derin çanaklara sahip olabilir. Çöküntü alanında yağış ve akarsu suları birikirse tektonik göl oluşmasına uygun bir ortam meydana gelir.

Volkanik göller, volkanik faaliyetlerin oluşturduğu çukurlarda veya volkanik malzemenin bir vadinin önünü kapatmasıyla oluşur. Sönmüş bir volkanın kraterinde yağmur ve kar suları biriktiğinde krater gölü ortaya çıkabilir. Bir lav akıntısı akarsu vadisini keserse su, akış yönünün gerisinde toplanarak set gölü özelliği kazanabilir. Krater tabanında biriken küçük ve yuvarlak bir su kütlesi volkanik göle somut bir örnek olarak düşünülebilir.

Karstik göller, kireç taşı gibi suda çözünebilen kayaçların zamanla aşınmasıyla oluşan çukurlarda meydana gelir. Yer altı suları kayaçları çözerek boşlukları ve çöküntüleri büyütür; bu alanlardan biri suyla dolduğunda karstik göl oluşur. Böyle bir gölün kıyı biçimi, kayaçların çözünme ve çökme özelliklerine bağlı olarak düzensiz olabilir.

Buzul gölleri, buzulların hareket ederken zemini aşındırması veya geride bıraktıkları moren adı verilen birikintilerle suyun önünü kesmesi sonucunda oluşur. Buzulun kazdığı çukur, buzlar eridikten sonra suyla dolabilir. Dağlık bir alanda buzulun açtığı küçük bir çanakta kar ve buz erimeleriyle su toplanması bu tür göle örnektir.

Set gölleri, bir akarsu vadisinin veya çöküntü alanının önünün doğal bir engelle kapanmasıyla oluşur. Bu engel heyelan, lav akıntısı, moren birikintisi ya da akarsuyun taşıdığı malzemelerden oluşabilir. Örneğin heyelanla kayan toprak ve kaya kütlesi bir vadinin önünü kapatırsa akarsu geride birikerek set gölü oluşturur. Kıyı boyunca kumulların bir körfezin önünü kapatmasıyla oluşan kıyı set gölleri de bu grubun başka bir örneğidir.

Bazı göller, akarsuyun eski yatağının bir bölümünün ana akıştan ayrılmasıyla oluşur. Akarsu kıvrımının zamanla kesilmesi sonucunda geride kalan yay biçimli su alanı bu duruma örnektir. Türkiye’deki göllerin bölgelere ve oluşum türlerine göre dağılışı ile gölleri özellikleriyle eşleştirme konusu ayrı bir inceleme başlığıdır.

Göl suyunun temel özellikleri

Göl suyu tatlı, tuzlu veya sodalı olabilir. Bu özellik, gölün hangi kaynaklarla beslendiğine, dışarıya akışının bulunup bulunmadığına, çevredeki kayaçların suya kattığı minerallere ve buharlaşmanın şiddetine bağlıdır. Yağış, akarsu ve yer altı sularıyla beslenen ve dışarıya akışı bulunan göllerde çözünmüş maddeler taşınabildiği için su genellikle daha az tuz biriktirir.

Kapalı havzalarda bulunan göllerde ise su gölden dışarı akmaz; suyun önemli bir kısmı buharlaşarak uzaklaşır. Buharlaşma suyu azaltırken tuzlar ve diğer mineraller gölde kalabilir. Bu süreç uzun süre devam ettiğinde göl suyu tuzlu veya sodalı hâle gelebilir. Bu nedenle gölün tuzluluk derecesi yalnızca yağış miktarıyla değil, su girişleri ile su kayıpları arasındaki dengeyle açıklanır. Aynı göl içinde bile mevsimsel yağış ve buharlaşma değişimleri su seviyesini ve suyun yoğunluğunu etkileyebilir.

Göllerin doğal ve beşerî önemi

Göller; balıklar, su bitkileri, kuşlar ve diğer canlılar için yaşam alanı oluşturarak ekosistemlerin devamına katkı sağlar. İnsanlar göllerden içme ve kullanma suyu, sulama, balıkçılık, ulaşım veya turizm amacıyla yararlanabilir. Göl çevresindeki sulak alanlar, suyun depolanmasına ve bazı taşkınların etkisinin azalmasına da yardımcı olabilir.