İstemci (Client) Nedir? Sunucuyla Nasıl Çalışır?

İstemcinin tanımı ve çalışma amacı

İstemci, bir sunucunun sunduğu hizmeti ya da kaynağı talep eden yazılım veya donanım bileşenidir. Daha basit ifadeyle istemci, kullanıcının yapmak istediği işlemi hizmet sağlayan sisteme ileten taraftır. Sunucu başka bir bilgisayarda bulunabileceği gibi aynı cihazda çalışan ayrı bir program da olabilir. Bu nedenle istemci kavramı, yalnızca internete bağlanan cihazları ifade etmez; asıl önemli olan hizmet isteme görevidir.

İstemcinin çalışması, ihtiyaç duyduğu hizmeti sağlayan sisteme ulaşması ve bir talep göndermesiyle başlar. Karşı taraftaki sunucu bu talebi değerlendirir, uygun veriyi veya işlemin sonucunu üretir ve istemciye iletir. İstemci de aldığı sonucu kullanıcıya gösterir ya da bir uygulamanın kullanabileceği biçime dönüştürür. Örneğin bir web tarayıcısı, görüntülenmek istenen web sayfasını sunan sisteme bağlanır; gelen sayfa verilerini ekranda okunabilir bir sayfa olarak gösterir. E-posta programı da iletileri posta hizmetinden almak veya gönderilecek iletiyi hizmete aktarmak için istemci rolünde çalışır.

İstemci rolü ile cihaz arasındaki fark

İstemci bir cihazın adı değil, o anda üstlendiği görevdir. Telefon, tablet veya bilgisayar istemci yazılımını çalıştırabilir; fakat cihazın tamamı otomatik olarak istemci sayılmaz. Aynı cihaz, bir hizmeti kullanırken istemci, başka bir programa hizmet sağlarken sunucu rolünde bulunabilir. Örneğin bir bilgisayardaki tarayıcı uzaktaki bir web hizmetinden sayfa isterken istemcidir. Aynı bilgisayarda başka programların eriştiği bir dosya hizmeti çalıştırılırsa bilgisayar bu bağlantı bakımından sunucu görevi de üstlenebilir. İstemci ve sunucunun aynı makinede çalışan iki program olması da mümkündür; burada ayrımı yapan şey cihaz değil, hizmeti kimin istediği ve kimin sağladığıdır.

İstemci-sunucu ilişkisi

İstemci-sunucu ilişkisi, bir hizmeti talep eden taraf ile bu hizmeti sağlayan taraf arasındaki görev paylaşımına dayanır. İstemci kullanıcı adına işlem başlatır; sunucu ise veriyi saklama, talebi işleme veya istenen kaynağı sunma görevini üstlenebilir. Sunucular genellikle bağlantı kurulmasını bekler ve bir istemci bağlantı başlattığında talebi kabul ederek yanıt verir. İki taraf arasındaki iletişim bir ağ üzerinden gerçekleşebileceği gibi aynı bilgisayardaki programlar arasında da kurulabilir.

Örneğin bir kullanıcı tarayıcıya bir web adresi yazdığında tarayıcı istemci olarak ilgili web hizmetine ulaşır ve sayfanın içeriğini ister. Sunucu, istenen içeriği hazırlayıp geri gönderir; tarayıcı da bu içeriği kullanıcının görebileceği sayfaya dönüştürür. Benzer biçimde çevrim içi bir oyunda bilgisayarda çalışan oyun yazılımı istemci, oyunun ortak verilerini ve hizmetlerini sağlayan sistem ise sunucu rolündedir. Kullanıcının yaptığı hareket istemci tarafından iletilir, sunucudan gelen oyun durumu da istemci tarafından ekranda gösterilir.

Bu ilişkinin ayrıntılarını anlamak için DNS çözümleme süreci ile HTTP istek ve yanıtlarının ayrıntıları ayrı konulardır.

İstemcinin temel çalışma akışı

Bir istemcinin temel akışı dört adımda düşünülebilir: hizmete bağlanma, isteği oluşturma ve gönderme, sunucudan yanıt alma, sonucu kullanıcıya sunma. Önce istemci, ihtiyaç duyduğu hizmetin bulunduğu sisteme bağlantı kurar. Ardından kullanıcının seçimi veya uygulamanın ihtiyacı doğrultusunda hangi verinin ya da işlemin istendiğini belirtir. Sunucu bu isteği işledikten sonra veri, sonuç veya hata bilgisi içeren bir yanıt gönderir. İstemci son aşamada yanıtı doğrudan ekranda gösterir ya da uygulamanın sonraki adımında kullanılacak biçime getirir.

Örneğin bir mobil haber uygulaması açıldığında uygulama istemcisi haber hizmetine bağlanır ve güncel içerikleri ister. Sunucudan gelen haber verileri uygulamaya ulaştığında uygulama başlıkları ve metinleri kullanıcının okuyabileceği bir ekranda düzenler. Bağlantı kurulamazsa veya istek işlenemezse istemci, kullanıcıya içeriğin yüklenemediğini bildirebilir. Böylece istemci yalnızca veri alan pasif bir araç değil, kullanıcı ile hizmet arasındaki iletişimi yöneten yazılım rolü olur.

Günlük hayattan istemci örnekleri

Web tarayıcıları, web sunucularından sayfa ve içerik isteyen istemcilerdir. Mobil uygulamalar da uzaktaki hizmetlerden hesap bilgisi, haber, harita veya başka uygulama verileri almak için istemci rolünde çalışabilir. E-posta programları posta sunucularından iletileri almak, yeni ileti gönderme isteğini hizmete aktarmak ve gelen sonucu kullanıcıya göstermek için istemci olarak kullanılır. Çevrim içi sohbet uygulamaları ve çok oyunculu oyun yazılımları da hizmet sağlayan sistemlerle iletişim kuran istemcilere örnektir.

Tarayıcı, istemcinin özel bir türü değil, web hizmetlerine erişmek için kullanılan yaygın bir istemci yazılımıdır. Bu yüzden “tarayıcı mı, istemci mi?” sorusunun yanıtı ikisi arasında seçim yapmak değildir: Tarayıcı, istemci görevi gören bir uygulamadır. İstemciler genel olarak web tarayıcısı, mobil uygulama, e-posta programı veya çevrim içi oyun yazılımı gibi farklı kullanım alanlarında görülebilir; ayrıntılı tür sınıflandırmaları ise bu temel tanımın ötesindedir.

İnce istemci ve güçlü istemci mimarilerinin ayrıntıları, istemcinin işlemleri nerede yaptığına göre yapılan ayrı bir incelemedir.