Kalbin Yapısı ve Görevi Nedir? Kanın Kalpteki Yolculuğu

Kalbin vücuttaki konumu ve temel görevi

Kalp, göğüs boşluğunda, iki akciğerin arasında ve göğüs kemiğinin arkasında yer alır. Bu bölge mediasten olarak adlandırılır. Kalbin çevresinde onu diğer yapılardan ayıran ve hareket sırasında sürtünmeyi azaltmaya yardımcı olan perikart adı verilen bir zar bulunur. Kalbin alt ucu, yani tepesi, hafifçe sola yönelmiştir; bu nedenle kalp göğsün tam ortasında değil, sol tarafa biraz daha yakın hissedilir.

Kalbin temel görevi kanı pompalamaktır. Kalp, vücuttan gelen kanı alır, bu kanı akciğerlere gönderir; akciğerlerden dönen kanı da vücudun bütün dokularına ulaştırır. Böylece kanın dolaşımı kesintisiz biçimde sürer. Örneğin bacak kaslarına ulaşan kan, taşıdığı maddeleri dokulara bıraktıktan sonra toplardamarlarla kalbe geri döner; kalp bu kanı yeniden akciğerlere yönlendirerek dolaşımın devam etmesini sağlar.

Kalbin dört odacığı ve iki ana tarafı

Kalbin içinde dört odacık bulunur: sağ kulakçık, sağ karıncık, sol kulakçık ve sol karıncık. Kulakçıklar kalbin üst bölümündeki kanı karşılayan odacıklardır; karıncıklar ise alt bölümde bulunur ve kanı kalpten dışarı pompalayan ana odacıklardır. Sağ ve sol bölümleri birbirinden ayıran duvarlar, kanın bu iki tarafta doğrudan karışmasını önlemeye yardımcı olur.

Sağ kalp, vücuttan gelen ve oksijeni azalmış kanla ilgilenir. Sağ kulakçık bu kanı toplar, sağ karıncık ise akciğerlere gönderir. Sol kalp ise akciğerlerden gelen oksijence zengin kanı alır ve vücuda pompalar. Sol kulakçık kanı karşılar, sol karıncık da onu vücudun tamamına gönderen güçlü pompalama görevini üstlenir.

Bu görev paylaşımı, odacıkların bağlantı sırasıyla gerçekleşir: sağ kulakçık sağ karıncığa, sol kulakçık da sol karıncığa kan aktarır. Ardından karıncıklar kanı kalpten çıkarır. Örneğin el kaslarına ulaşacak oksijence zengin kan önce akciğerlerden sol kulakçığa, oradan sol karıncığa geçer; sol karıncığın kasılmasıyla aorta gönderilir. Buna karşılık elden dönen oksijeni azalmış kan ana toplardamarlarla sağ kulakçığa gelir ve sağ karıncık üzerinden akciğerlere yönlendirilir.

Kalbin elektriksel ileti ve uyarı sistemi, odacıkların kasılma zamanlamasını düzenleyen ayrı bir çalışma konusudur.

Kalp kapakçıklarının yapısı ve görevi

Kalp kapakçıkları, kanın kalp içinde yalnızca ileri yönde ilerlemesini sağlayan özel yapılardır. Kulakçıklarla karıncıklar arasında iki kulakçık-karıncık kapakçığı bulunur: sağ tarafta üç parçalı triküspit kapak, sol tarafta ise iki parçalı mitral kapak yer alır. Karıncıklardan çıkan büyük damarların başlangıcında da yarımay biçimli iki kapak vardır: akciğer atardamarına açılan pulmoner kapak ve aortta bulunan aort kapağı.

Kapakçıkların çalışma mantığı, iki taraf arasındaki basınç farkına dayanır. Kanın basıncı bir yönde arttığında kapak açılır ve kan bir sonraki bölmeye geçer; kan geri dönmeye çalıştığında kapak kapanır. Kulakçık-karıncık kapakları, karıncıklar kasılırken kanın kulakçıklara geri kaçmasını önler. Yarımay kapakları ise karıncıklar gevşediğinde aorttan veya akciğer atardamarından kanın karıncıklara dönmesini engeller. Bu nedenle kapakçıklar, kalbin pompalama görevini tek yönlü ve düzenli bir akışa dönüştürür. Kalp hastalıkları ve kapak bozuklukları, kapakların normal çalışmasının bozulduğu ayrı bir konudur.

Kanın kalp içindeki ve dolaşımdaki izlediği yol

Kan dolaşımında iki bağlantılı yol vardır: akciğer dolaşımı ve vücut dolaşımı. Oksijeni azalmış kan, vücut dokularından toplardamarlarla kalbin sağ tarafına gelir. Oksijence zenginleşmek üzere akciğerlere gönderilir; akciğerlerde gaz alışverişinden sonra kalbin sol tarafına döner. Sol kalp de bu kanı yeniden vücuda pompalar.

Kan önce üst ve alt ana toplardamarlar aracılığıyla sağ kulakçığa ulaşır. Sağ kulakçıktan sağ karıncığa geçen kan, pulmoner kapaktan geçerek pulmoner gövdeye ve akciğer atardamarlarına gönderilir. Akciğerlerdeki kılcal damarlarda kan karbondioksit bırakır ve oksijen alır. Daha sonra akciğer toplardamarlarıyla sol kulakçığa gelir. Sol kulakçıktan sol karıncığa geçen kan, aort kapağını aşarak aorta çıkar ve vücudun farklı bölgelerine dağıtılır.

Vücut dolaşımında aorttan ayrılan atardamarlar giderek küçülür ve kılcal damar ağlarına ulaşır. Kılcal damarlarda kan ile dokular arasında oksijen, besin ve atık madde alışverişi gerçekleşir. Sonrasında kan toplardamarlarda birleşerek yeniden ana toplardamarlara ve sağ kulakçığa döner. Örneğin ayak kaslarında oksijeni azalan kan, küçük toplardamarlardan daha büyük toplardamarlara ilerler; alt ana toplardamar üzerinden sağ kulakçığa ulaşır ve bu yolculuk akciğerlere gönderilmesiyle devam eder.

Bu yolun kısa özeti şöyledir: vücut → ana toplardamarlar → sağ kulakçık → sağ karıncık → akciğer atardamarları → akciğerler → akciğer toplardamarları → sol kulakçık → sol karıncık → aort → vücut. Kalp döngüsü ve ileri hemodinamik hesaplamalar, bu akışın basınç ve zaman ilişkilerini daha ayrıntılı ele alan başka bir konudur.

Kalbin kasılıp gevşeyerek kan pompalaması

Kalbin pompalama hareketi, kalp kasının düzenli biçimde kasılıp gevşemesine dayanır. Kalp kasıldığında odacıkların içindeki basınç artar ve kan, açık olan kapaklardan bir sonraki bölmeye ya da kalpten çıkan damarlara doğru itilir. Kalp gevşediğinde basınç azalır; bu sırada odacıklar kanla dolar. Kapakçıkların açılıp kapanması, bu kasılma ve gevşeme hareketlerinin kanı doğru yönde ilerletmesini sağlar.

Önce kulakçıklarda bulunan kan, kulakçıkların kasılmasıyla karıncıklara aktarılır. Daha sonra karıncıkların kasılmasıyla sağ karıncıktaki kan akciğer damarlarına, sol karıncıktaki kan ise aorta gönderilir. Karıncıklar gevşediğinde yarımay kapakları kapanır; böylece damarlara gönderilmiş olan kanın geriye dönmesi engellenir. Karıncıkların kasılması sırasında kulakçık-karıncık kapaklarının kapanması, kalp seslerinden ilkinin oluşmasına; yarımay kapaklarının kapanması ise ikinci kalp sesinin oluşmasına katkı verir.

Örneğin sol karıncık kasıldığında içindeki kanın basıncı yükselir. Mitral kapak kapanır, aort kapağı açılır ve kan aorta ilerler. Sol karıncık gevşediğinde aort kapağı kapanır; ardından karıncık yeniden sol kulakçıktan gelen kanla dolmaya başlar. Bu tekrar eden hareketler, kanın vücuda aralıksız pompalanmasını mümkün kılar. Sistol, kalp kasının kasıldığı; diyastol ise kalp kasının gevşediği dönem için kullanılan temel terimlerdir.

Kalbin elektriksel ileti ve uyarı sistemi, bu kasılmaların başlama ve yayılma düzenini açıklayan ayrı bir başlıktır.

Nabız, kalbin pompaladığı kanın atardamar duvarında oluşturduğu ritmik genişleme ve geri çekilmedir. Bu nedenle bilekten veya boyundan hissedilen nabız, kalp atımlarının dışarıdan fark edilen sonuçlarından biridir.

Kalbin beslenmesi ve büyük damarlarla bağlantısı

Kalbin kendisi de çalışabilmek için oksijen ve besin maddelerine ihtiyaç duyar. Bu ihtiyaç, aortun başlangıcından ayrılan koroner atardamarlarla karşılanır. Sağ koroner atardamar, kalbin sağ kulakçığına, karıncıkların bazı bölümlerine ve kalbin ileti sistemine kan götürür. Sol koroner atardamar ise kalbin sol tarafını, sol kulakçığı, sol karıncığı ve karıncıklar arasındaki duvarı besleyen dallara ayrılır. Kalp kasında kullanılmış kan, koroner toplardamarlarla toplanır ve koroner sinüs üzerinden sağ kulakçığa döner.

Kalbin büyük damarlarla bağlantısı, kanın giriş ve çıkış yollarını oluşturur. Üst ve alt ana toplardamarlar vücuttan gelen kanı sağ kulakçığa taşır. Sağ karıncıktan çıkan pulmoner gövde, sağ ve sol akciğer atardamarlarına ayrılarak kanı akciğerlere götürür. Akciğerlerden gelen oksijence zengin kan, akciğer toplardamarlarıyla sol kulakçığa ulaşır. Sol karıncıktan çıkan aort ise kanı vücudun diğer bölgelerine dağıtan ana atardamardır. Böylece kalbin odacıkları ile büyük damarlar arasında belirli bir giriş-çıkış düzeni kurulur.