Kan Grubu Nasıl Belirlenir? ABO, Rh ve Aglütinasyon Testi

Kan grubu tayininin amacı ve ABO-Rh sistemleri

Kan grubu tayini, bir kişinin alyuvarlarında bulunan belirli yüzey özelliklerini belirlemek için yapılır. En temel iki sınıflandırma ABO ve Rh sistemleridir. ABO sistemi, alyuvar yüzeyinde A antijeni, B antijeni, her ikisi ya da ikisinin de bulunmamasına göre A, B, AB ve O gruplarını oluşturur. Rh sistemi ise özellikle D adı verilen Rh antijeninin bulunup bulunmadığına bakar.

Bu iki sistem birbirinden bağımsız değerlendirilir ve sonuç birlikte ifade edilir. Örneğin yalnızca “A” demek ABO grubunu gösterir; Rh bilgisi eklendiğinde sonuç “A pozitif” veya “A negatif” olur. Böylece test, hem ABO grubunu hem de Rh(D) antijeninin varlığını ortaya koyar. Kan naklinde kan grubu uyumu ayrıca önem taşır; ayrıntılı uyumluluk ve çapraz karşılaştırma değerlendirmeleri ayrı bir konudur.

A ve B antijenleri ile anti-A ve anti-B ilişkisi

Antijen, alyuvarın yüzeyinde bulunan ve belirli antikorlarla tepkimeye girebilen bir yapıdır. ABO sisteminde araştırılan iki temel yüzey antijeni A ve B’dir. Alyuvarında A antijeni bulunan kişi A grubunda, B antijeni bulunan kişi B grubundadır. Her iki antijeni taşıyan kişi AB, ikisini de taşımayan kişi O grubundadır.

Laboratuvar testinde bu antijenleri bulmak için anti-A ve anti-B antikorlarını içeren reaktifler kullanılır. Anti-A, yüzeyinde A antijeni bulunan alyuvarlara bağlanır; anti-B de B antijeni bulunan alyuvarlara bağlanır. Antikor ile karşılık gelen antijen bir araya geldiğinde alyuvarlar birbirine tutunmaya başlayabilir ve gözle görülebilen kümeler oluşturabilir. Tepkimenin temel mantığı budur: Reaktif hangi antijeni arıyorsa, o antijen varsa reaksiyon görülür.

Örneğin A grubu bir kan örneğinde anti-A ile karıştırıldığında kümelenme beklenir; çünkü alyuvar yüzeyinde A antijeni vardır. Aynı örnek anti-B ile karıştırıldığında ise kümelenme beklenmez. AB grubunda her iki reaktifle de tepki görülürken O grubunda anti-A ve anti-B ile belirgin tepki görülmez. Kişilerin plazmasında da ABO grubuna bağlı doğal antikorlar bulunabilir: A grubunda anti-B, B grubunda anti-A, O grubunda her ikisi bulunabilir; AB grubunda bu iki antikorun önceden bulunması beklenmez.

ABO grubunun aileden aktarımı ve genotiplerin bu sonuca nasıl katkıda bulunduğu kalıtım konusunun kapsamındadır.

Lam veya test kartında kan grubu belirleme işlemi

Kan grubu belirleme işleminde küçük bir kan örneği, farklı antikorları içeren test bölgeleriyle karşılaştırılır. Bu işlem bir lam üzerinde ayrı damlalarla veya üzerinde anti-A, anti-B ve anti-D bölgeleri bulunan bir test kartında yapılabilir. Her bölge, alyuvarların belirli bir antijeni taşıyıp taşımadığını sınamak için kullanılır.

İlk olarak kan örneği test kartındaki ilgili bölgelere yerleştirilir. Bir bölge anti-A, bir bölge anti-B, Rh değerlendirmesi yapılan bölge ise anti-D reaktifi içerir. Örnekler birbirine karıştırılmadan kendi bölgelerinde reaktiflerle temas ettirilir. Ardından her karışım, laboratuvarın uyguladığı yönteme uygun biçimde dikkatle karıştırılır ve gözlemlenir. Buradaki amaç, kanın rengini ya da miktarını karşılaştırmak değil, antikor-antijen etkileşimi sonucunda kümelenme olup olmadığını saptamaktır.

Örneğin bir test kartında anti-A bölgesinde kümelenme, anti-B bölgesinde kümelenme yok ve anti-D bölgesinde kümelenme varsa sonuç A Rh pozitif olarak yorumlanır. Anti-A ve anti-B bölgelerinin ikisinde de kümelenme görülürse ABO grubu AB olur; anti-D bölgesindeki bulgu ise bu sonuca pozitif veya negatif eklenmesini sağlar. Gerçek laboratuvar uygulamasında örnek miktarı, reaktiflerin kullanımı ve gözlem koşulları standart prosedürlere göre yürütülür.

Aglütinasyonun oluşması ve sonuçların okunması

Aglütinasyon, antikorların kendilerine uyan antijenleri taşıyan alyuvarlara bağlanması ve bu hücrelerin birbirine tutunarak görünür kümeler oluşturmasıdır. Kan grubu testinde gözlenen temel sonuç budur. Anti-A reaktifi A antijenini, anti-B reaktifi B antijenini, anti-D reaktifi ise Rh(D) antijenini araştırır. Bu nedenle kümelenme, ilgili antijenin alyuvar yüzeyinde bulunduğuna işaret eder.

Sonuçlar her test bölgesi ayrı ayrı değerlendirilerek okunur. Anti-A ile aglütinasyon varsa A antijeni vardır; anti-A ile aglütinasyon yoksa A antijeni saptanmamıştır. Aynı kural anti-B için de geçerlidir. İki reaktifle de kümelenme görülmesi AB grubunu, ikisiyle de görülmemesi O grubunu gösterir. Örneğin anti-A bölgesinde ve anti-B bölgesinde kümeleşme yoksa örnek ABO bakımından O’dur. Anti-A’da kümeleşme olup anti-B’de olmaması A grubuna; anti-B’de olup anti-A’da olmaması B grubuna karşılık gelir.

Aglütinasyonun yalnızca tek bir bölgede ya da birden fazla bölgede görülmesi, antijenlerin dağılımı hakkında bilgi verir. Anti-D bölgesindeki kümelenme de ABO harflerini değiştirmez; yalnızca Rh durumunu belirler. Örneğin anti-A ve anti-B ile aglütinasyon görülürken anti-D ile görülmüyorsa sonuç AB Rh negatif olur. Gözlemin belirsiz olduğu durumlarda sonuç, laboratuvarın doğrulama prosedürleri çerçevesinde değerlendirilir; tek bir bölgedeki görünümü başka bir testin yerine geçirmek doğru değildir.

Rh pozitif ve Rh negatif sonucunun belirlenmesi

Rh sonucu, alyuvar yüzeyinde D antijeninin bulunup bulunmadığına göre belirlenir. Kan örneği anti-D içeren reaktifle karşılaştırılır. Anti-D ile aglütinasyon oluşması, D antijeninin bulunduğunu ve kişinin Rh pozitif olduğunu gösterir. Aglütinasyon oluşmaması ise D antijeninin saptanmadığı, dolayısıyla Rh negatif sonucunu destekler.

Rh sistemi ABO’dan ayrı olduğu için her ABO grubunda Rh pozitif veya Rh negatif bir sonuç görülebilir. Bu nedenle A, B, AB ya da O grubuna sahip bir kişi ayrıca pozitif veya negatif olarak sınıflandırılır. Rh negatif kişilerde gebelikte Rh uyuşmazlığı gibi özel durumlar ayrıca ele alınır.

ABO ve Rh sonuçlarının birlikte yazılması

Laboratuvar bulguları önce ABO sistemi, ardından Rh sistemi açısından birleştirilir. Anti-A ve anti-B bölgelerindeki aglütinasyon deseni A, B, AB veya O grubunu verir. Anti-D bölgesinde aglütinasyon varsa bu ABO sonucuna “pozitif”, yoksa “negatif” ifadesi eklenir.

Örneğin yalnızca anti-A ile aglütinasyon görülüyor ve anti-D ile de tepki oluşuyorsa sonuç A pozitif, kısaca A+ yazılır. Anti-A ve anti-B ile aglütinasyon görülmüyor, anti-D ile de görülmüyorsa sonuç O negatif, kısaca O− olarak ifade edilir. Her iki ABO reaktifiyle tepki olup anti-D ile tepki olmaması AB−; anti-B ile tepki olup anti-A ve anti-D ile tepki olmaması B− sonucuna örnektir. Böylece harfler ABO antijenlerini, artı veya eksi işareti ise Rh(D) durumunu gösterir.