Komünite Nedir? Popülasyon ve Ekosistemden Farkı

Komünitenin tanımı ve temel özellikleri

Komünite, belirli bir zamanda ve belirli bir alanda birlikte yaşayan farklı türlere ait popülasyonların oluşturduğu canlılar topluluğudur. Bu nedenle bir komünitede yalnızca tek bir canlı türü bulunmaz; bitkiler, hayvanlar, mantarlar ve mikroskobik canlılar gibi farklı türler aynı topluluk içinde yer alabilir. Komünite kavramı, canlıların yalnızca aynı yerde bulunmasını değil, aralarındaki etkileşimleri de kapsar.

Komünitenin nasıl şekillendiğini anlamak için türlerin kaynakları nasıl kullandığına ve birbirlerini nasıl etkilediğine bakılır. Besin, su, ışık ve barınma alanı gibi kaynaklar sınırlı olduğunda türler arasında rekabet ortaya çıkabilir. Bir türün sayısındaki değişim, onunla beslenen ya da onun besin olduğu başka türleri de etkileyebilir. Böylece komünite, birbirinden bağımsız popülasyonların basit bir toplamı olmaktan çıkar; etkileşimlerin oluşturduğu bir canlılar bütünü hâline gelir.

Örneğin bir göl kıyısında sazlıklar, algler, su böcekleri, balıklar, kurbağalar, kuşlar ve çeşitli mikroorganizmalar farklı popülasyonlar oluşturur. Bu popülasyonların aynı göl çevresinde aynı dönemde bulunması ve beslenme, avlanma ya da ortak yaşam ilişkileri kurması göl kıyısındaki komüniteyi meydana getirir. Komünitenin yapısı çevresel koşullardan da etkilenir; sıcaklık, su miktarı, ışık ve toprağın özellikleri hangi türlerin yaşayabileceğini ve popülasyonların büyüklüğünü değiştirebilir. Komünite oluşumu ve ekolojik süksesyon, toplulukların zaman içinde geçirdiği değişimleri açıklar; ancak bu süreç burada ayrıntılandırılmaz.

Komüniteyi oluşturan popülasyonlar

Komüniteyi oluşturan temel birimler popülasyonlardır. Popülasyon, belirli bir alanda yaşayan aynı türe ait bireyler topluluğudur; örneğin bir göldeki sazan balıkları veya bir çayırlıktaki papatyalar birer popülasyon olarak düşünülebilir. Komünite ise aynı alanda bulunan farklı türlere ait bu popülasyonların birlikte oluşturduğu daha geniş canlı topluluğudur.

Bu popülasyonlar komünite içinde birbirlerinden tamamen bağımsız değildir. Aynı kaynakları kullanabilir, birbirleriyle beslenebilir veya birbirlerine yarar sağlayabilirler. Bu ilişkiler, popülasyonların sayısını ve komünitenin genel yapısını etkiler. Dolayısıyla tek bir türün bireylerinden söz ediliyorsa popülasyon, birden fazla türün popülasyonlarının birlikte yaşamasından söz ediliyorsa komünite kavramı kullanılır.

Popülasyon, komünite ve ekosistem arasındaki farklar

Popülasyon, aynı türe ait bireylerin belirli bir yerde oluşturduğu topluluktur. Komünite, aynı alanda yaşayan farklı türlere ait popülasyonların tümünü ve bu türler arasındaki etkileşimleri kapsar. Ekosistem ise komüniteden daha geniştir; canlı topluluğuna ek olarak ışık, su, hava, toprak, sıcaklık ve mineraller gibi cansız çevre unsurlarını da içerir.

Bu üç kavram arasındaki fark, kapsadıkları canlı çeşitliliği ve cansız çevrenin dâhil edilip edilmemesi üzerinden anlaşılır. Bir göldeki sazanlar yalnızca tek türe ait oldukları için bir popülasyondur. Aynı gölde sazanlar, algler, su bitkileri, böcekler, kurbağalar ve bakteriler birlikte ele alındığında göl komünitesinden söz edilir. Bu canlıların yaşadığı su, dip çamuru, çözünmüş mineraller, ışık ve sıcaklık da değerlendirmeye katıldığında göl ekosistemi ortaya çıkar.

Örneğin bir ormandaki çam ağaçları popülasyonu, o ormanda yaşayan farklı bitki ve hayvan popülasyonlarının tamamı orman komünitesi, canlılarla birlikte toprak, su, hava ve ışık gibi cansız unsurların bütünü ise orman ekosistemidir. Komünitede odak canlı türleri ve aralarındaki ilişkilerdir; ekosistemde bu ilişkilere canlıların cansız çevreyle etkileşimi de eklenir. Komünite yapısının nicel ölçümleri ve biyoçeşitlilik analizleri ayrı bir inceleme alanıdır.

Komünite içindeki türler arası ilişkiler

Komünitedeki farklı türlere ait popülasyonlar arasında çeşitli ilişkiler bulunur. Rekabette türler, sınırlı olan besin, su, ışık veya yaşam alanı gibi kaynakları kullanmak için karşı karşıya gelir. Aynı kaynakların tamamı için rekabet eden iki türün uzun süre birlikte yaşaması zorlaşabilir; türlerden biri farklı bir kaynak, alan veya zaman dilimini kullanırsa doğrudan rekabet azalabilir.

Avlanma, bir canlının başka bir canlıyı yakalayıp besin olarak kullanmasıdır. Avın sayısı arttığında avcı için besin artar ve avcı popülasyonu büyüyebilir; avcıların sayısı çok arttığında av popülasyonu azalabilir. Bu değişimler, komünitedeki popülasyonların birbirine bağlı olduğunu gösterir. Bitkilerin böcekler veya diğer hayvanlar tarafından yenmesi de türler arası bir ilişki olan otçulluğa örnektir.

Ortak yaşam ilişkilerinde türler uzun süreli biçimde bir arada bulunabilir. Mutualizmde her iki tür de yarar sağlar. Örneğin Karner mavi kelebeği larvaları ile karıncalar arasındaki ilişkide karıncalar larvalara bakım sağlarken larvaların salgıladığı karbonhidrat bakımından zengin madde karıncalar için enerji kaynağı olur. Bu tür ilişkiler, popülasyonların hayatta kalmasını ve komünitedeki dağılımını etkileyebilir.

Komüniteye doğal ortamdan örnek

Bir gölet çevresi, komüniteyi anlamak için uygun bir örnektir. Gölette yaşayan algler, su bitkileri, balıklar, kurbağalar, su böcekleri ve mikroorganizmaların her biri farklı türlere ait popülasyonlardır. Bu popülasyonların aynı alanda ve aynı zaman diliminde bulunması, gölet komünitesini oluşturur.

Bu komünitede algler ve su bitkileri bazı canlılar için besin veya barınma alanı sağlayabilir. Balıklar ve kurbağalar küçük su canlılarıyla beslenebilir; farklı türler de ışık, oksijen, besin ve yaşam alanı için rekabet edebilir. Sıcaklık, su miktarı, ışık ve sudaki mineral düzeyi gibi çevresel koşullar değiştiğinde bazı popülasyonların sayısı artarken bazılarının sayısı azalabilir. Böylece komünitenin tür bileşimi ve canlılar arasındaki ilişkiler de değişir.

Bir komünitede hangi türlerin bulunduğunu ve bu türlerin birbirleriyle ilişkilerini belirlemek, topluluğu tanımlamanın temel yoludur. İndikatör türler ve çevresel durum değerlendirmesi, komünitenin çevre hakkında bilgi vermesini inceleyen ayrı bir konudur.