Komünite Ekolojisi: Canlı Topluluklarının Yapısı ve İlişkileri

Komünitenin Tanımı ve Popülasyon-Ekosistem Arasındaki Yeri

Komünite, belirli bir bölgede yaşayan farklı türlere ait popülasyonların bütünü ve bu popülasyonlar arasındaki etkileşimlerdir. Popülasyon aynı türün, belirli bir alanda yaşayan bireylerinden oluşur. Örneğin bir göldeki sazanların tamamı bir popülasyondur; gölde yaşayan sazan, alg, su bitkisi, kurbağa, böcek, bakteri ve mantar popülasyonlarının tümü ise göl komünitesini oluşturur. Bu nedenle komüniteyi tanımlarken hem birden fazla türün bulunması hem de bu türlerin aynı yaşam alanında etkileşmesi gerekir.

Komünite, ekosistemin yalnızca canlı bölümüdür. Ekosistem; komünite ile ışık, su, sıcaklık, toprak ve mineraller gibi cansız çevre koşullarının birlikte oluşturduğu bütündür. Cansız koşullar türlerin yaşayabileceği ortamı etkiler; türler de beslenme, rekabet ve diğer ilişkiler yoluyla komünitenin yapısını belirler. Bu ayrım, aynı alan için “hangi canlılar birlikte yaşıyor?” sorusunun komüniteyi, “canlılar ve cansız çevre nasıl birlikte işliyor?” sorusunun ise ekosistemi ilgilendirdiğini gösterir.

Komünitenin sınırları incelenen alana göre belirlenebilir. Bir orman parçasındaki tüm canlı topluluğu komünite olarak ele alınabilirken, yalnızca ağaçların oluşturduğu bölüm farklı bir inceleme konusu olur. Komşu komünitelerin birbirine geçiş yaptığı alanlara ekoton denir. Ekoton, iki komünite arasındaki geçiş bölgesidir; bu bölgede her iki komüniteden türler bir arada görülebilir.

Komünite Yapısının Temel Özellikleri

Komünite yapısı, topluluğun hangi türlerden oluştuğunu ve bu türlerin birey sayılarının nasıl dağıldığını gösterir. Bu yapıyı açıklamak için temel ölçütler tür zenginliği, tür çeşitliliği, göreli bolluk ve baskınlıktır. Tür zenginliği, belirli bir alanda bulunan farklı türlerin sayısıdır. Örneğin iki çayır alanının her birinde beş farklı tür bulunuyorsa, bu alanların tür zenginliği aynıdır.

Ancak yalnızca tür sayısını bilmek komüniteleri tamamen karşılaştırmaya yetmez. Göreli bolluk, belirli bir türün birey sayısının komünitedeki toplam birey sayısına oranını ifade eder. Bir çayırda beş tür bulunsa da bireylerin çoğu tek bir türe ait olabilir; başka bir çayırda ise bireyler türler arasında daha dengeli dağılabilir. Tür çeşitliliği değerlendirilirken tür zenginliğiyle birlikte bu dağılımın dengesi de dikkate alınır. Türlerin birey sayıları birbirine yaklaştıkça komünitedeki çeşitlilik daha dengeli görünür.

Baskınlık, bir türün komünitede sayı, biyokütle ya da etkisi bakımından öne çıkmasıdır. Çok sayıda bulunan bir bitki, diğer türlere göre daha yüksek göreli bolluğa sahip olabilir ve komünitenin görünümünü belirleyebilir. Bununla birlikte bazı türler sayıca fazla olmadan da komünite yapısı için kritik olabilir. Kaynaklarda verilen denizyıldızı örneğinde, bu türün ortamdan uzaklaştırılması midyelerin artmasına, tür bileşiminin değişmesine ve biyolojik çeşitliliğin azalmasına yol açmıştır. Bu türler, varlıkları komünite yapısının korunmasında kilit önem taşıdığı için kilit tür olarak adlandırılır.

Türler Arası Ekolojik İlişkiler

Farklı türlere ait bireyler arasındaki ilişkiler, komünitedeki türlerin sayısını, dağılımını ve birlikte yaşama biçimini etkiler. Bu ilişkilerde bir tür yarar görebilir, zarar görebilir ya da diğer türden belirgin bir etki görmeyebilir. Rekabet, sınırlı kaynaklar için mücadeledir. Besin, su, ışık, barınak veya yaşam alanı sınırlı olduğunda türler aynı kaynağı elde etmek için yarışır. İki türün aynı kaynakları aynı biçimde kullanması, doğrudan rekabeti artırır. Rekabet dışlama ilkesine göre iki tür aynı yaşam alanında tamamen aynı ekolojik nişi sürdürülebilir biçimde paylaşamaz. Ekolojik niş, bir türün kaynakları nasıl kullandığını ve topluluk içindeki diğer türlerle nasıl etkileştiğini ifade eder. Türlerden biri farklı bir besin kullanır, farklı bir bölgede yaşar ya da farklı zamanda beslenirse kaynak paylaşımı gerçekleşebilir ve doğrudan rekabet azalır. Laboratuvarda birlikte yetiştirilen Paramecium aurelia ve P. caudatum örneğinde, besin için daha başarılı olan P. aurelia diğerinin zamanla ortadan kalkmasına neden olmuştur.

Avlanmada bir tür diğerini yakalayıp besin olarak kullanır; avlanan tür zarar görürken avcı tür yarar sağlar. Parazitlikte ise parazit, konağın üzerinde ya da içinde yaşar ve ondan yararlanırken konak zarar görür. Otçulluk da hayvanların bitkilerle beslenmesine dayanan bir türler arası ilişkidir. Av veya otçul türler, diken, sert kabuk, zehirli madde ve kamuflaj gibi savunmalarla tüketilme olasılığını azaltabilir. Örneğin bazı bitkilerin dikenleri fiziksel engel oluşturur; bazı canlıların çevreye benzeyen vücut renkleri ise fark edilmelerini zorlaştırır.

Mutualizm, iki türün de yarar gördüğü uzun süreli ilişkidir. Karner mavisi kelebek larvaları ile karıncalar arasındaki ilişkide larvalar karıncaların bakımından yararlanırken karıncalar larvaların salgıladığı karbonhidratça zengin maddeden enerji elde eder. Kommensalizmde ise türlerden biri yarar görürken diğer tür belirgin bir yarar ya da zarar görmez. Tozlaşma gibi ilişkiler de farklı türler arasındaki etkileşimlere örnektir. Böylece türler arası ilişkiler yalnızca tek tek bireyleri değil, komünitenin tür bileşimini ve çeşitliliğini de şekillendirir.

Bir türün sayısındaki veya etkinliğindeki değişim, onunla doğrudan ilişki kurmayan türleri de etkileyebilir. Bu tür dolaylı etkiler, komünitedeki ilişkilerin birbirine bağlı olduğunu gösterir.

Beslenme İlişkileri ve Besin Ağları

Beslenme ilişkileri, bir komünitedeki türlerin hangi canlıları tükettiğini ve besin kaynaklarının türler arasında nasıl aktarıldığını gösterir. Tek bir beslenme zinciri, örneğin bitkiyle beslenen bir böceğin kuş tarafından tüketilmesi gibi doğrusal bir bağlantıyı anlatır. Gerçek komünitelerde ise bir tür birden fazla canlıyla beslenebilir ve aynı tür birden fazla canlının besini olabilir. Bu nedenle birçok beslenme zincirinin kesişmesiyle besin ağı oluşur.

Besin ağları, türlerin birbirine bağlılığını görünür kılar. Bir bitkiyi tüketen farklı otçullar, bu otçullarla beslenen farklı avcılar ve bunların başka avcılar tarafından tüketilmesi, komünitede tek bir bağlantı yerine çok sayıda bağlantı oluşturur. Bir türün azalması, onunla beslenen türlerin besin bulmasını zorlaştırabilir; aynı zamanda bu türün tükettiği canlıların sayısında artışa yol açabilir. Bu yüzden besin ağları, komünite içindeki ilişkileri göstermek için oklarla çizilen kavramsal modellerle ifade edilebilir. Oklar, organizmalar veya kaynaklar arasındaki ilişkiyi ve enerji ya da besin aktarımını gösterir.