Otoimmün Hastalık Nedir? Bağışıklık Sistemi Neden Kendi Dokularına Saldırır?

Otoimmün hastalıkların tanımı

Bağışıklık sistemi normalde bakteri, virüs ve diğer zararlı yapıları tanıyıp etkisizleştirmeye çalışır. Otoimmün hastalıklarda ise bu ayırt etme süreci bozulur ve bağışıklık hücreleri vücudun kendi yapılarını hedef alır. Bu yanlış tepki yalnızca tek bir organda sınırlı kalabilir veya birden fazla sistemi etkileyebilir.

Hasarın nasıl oluştuğu, hedef alınan dokuya bağlıdır. Bağışıklık yanıtı hedef dokuda iltihaplanmayı artırabilir, hücrelerin çalışmasını bozabilir ya da dokunun yapısına zarar verebilir. Örneğin tip 1 diyabette pankreasın insülin üreten beta hücreleri hedef alınır; bu hücrelerin zarar görmesi insülin üretiminin azalmasına ve kan şekeri düzeninin bozulmasına yol açar. Romatoid artritte ise eklem kapsülü ve eklem içini döşeyen zar iltihaplanır; süreç ilerlediğinde kıkırdak hasarı, hareket kısıtlılığı ve eklem şekil bozukluğu gelişebilir.

Otoimmün hastalıklar tek bir hastalıktan ibaret değildir. Etkilenen doku ve bağışıklık tepkisinin niteliğine göre farklı klinik tablolar oluştururlar. Bu nedenle aynı temel mekanizma, bir kişide eklem yakınmalarına, başka bir kişide tiroit işlev bozukluğuna veya sinir sistemi belirtilerine neden olabilir.

Bağışıklık sisteminin kendine toleransı

Bağışıklık sisteminin kendine toleransı, vücudun kendi hücre ve dokularına karşı gereksiz ya da zararlı bir bağışıklık yanıtı oluşturmamasıdır. Bu sayede bağışıklık sistemi, normal vücut yapılarını yabancı ve hastalık oluşturabilecek yapılardan ayırt eder. Düzenleyici T hücreleri gibi bazı bağışıklık hücreleri, gereksiz iltihaplanmayı ve uyarıcı bağışıklık sinyallerini baskılamaya yardımcı olur.

Bu tolerans yeterince çalışmadığında, kendi yapılarına tepki veren bağışıklık hücreleri veya antikorlar etkinleşebilir. Böylece bağışıklık yanıtı bir enfeksiyonu ortadan kaldırmak yerine öz dokularda hasara neden olur. Toleransın merkezi ve çevresel denetim mekanizmaları daha ayrıntılı bir konudur.

Otoimmün hastalıkların nedenleri ve risk faktörleri

Otoimmün hastalıkların çoğunda tek ve kesin bir neden göstermek mümkün değildir. Genetik yatkınlık, çevresel etkenler ve bağışıklık sisteminin çalışma biçimindeki farklılıklar birlikte rol oynayabilir. Bazı hastalıkların, bağışıklık hücrelerinin antijenleri sunma biçimini etkileyen MHC genleriyle ilişkili olduğu düşünülür; ancak genetik yatkınlık tek başına hastalığın mutlaka ortaya çıkacağı anlamına gelmez.

Çevresel etkenler de toleransın bozulmasına katkıda bulunabilir. Bazı bakteriyel enfeksiyonlardan sonra oluşan bağışıklık yanıtı, bakterideki bir yapıya benzeyen vücut proteinleriyle çapraz tepki verebilir. Böyle bir durumda savunma amacıyla oluşan yanıt, benzer bir öz yapıya da zarar verebilir. Bunun yanında enfeksiyonlarla karşılaşma biçiminin otoimmün yanıtlarla ilişkili olabileceğini öne süren açıklamalar vardır. Bu nedenle otoimmün hastalıklar genellikle kalıtsal eğilim ile çevresel koşulların birlikte etkilediği, çok faktörlü hastalıklar olarak ele alınır.

Hedef dokuya göre hastalık türleri ve yaygın örnekler

Otoimmün hastalıklar hedef aldıkları dokuya göre organla sınırlı veya sistemik özellik gösterebilir. Organla sınırlı hastalıklarda bağışıklık yanıtı belirli bir organın hücrelerine ya da yapılarına yönelir. Tip 1 diyabet, pankreasın insülin üreten beta hücrelerinin hedeflenmesine; Hashimoto tiroiditi ve Graves hastalığı ise tiroit işlevlerini etkileyen bağışıklık tepkilerine örnek verilebilir. Çölyak hastalığında ince bağırsağın zarar görmesi, miyastenia graviste ise sinir-kas bağlantısındaki asetilkolin reseptörlerinin etkilenmesi söz konusudur.

Sistemik hastalıklarda hedefler veya oluşan iltihap vücudun birden fazla bölümünü etkileyebilir. Sistemik lupus eritematozus farklı vücut sistemlerinde çeşitli belirtilere yol açabilir. Romatoid artrit özellikle eklemlerde iltihaplanmaya neden olsa da akciğerler, damarlar ve kalp-damar sistemiyle ilişkili sorunlar da görülebilir. Multipl sklerozda merkezi sinir sistemindeki sinir liflerini saran miyelin zarar görür; bu hasar sinyallerin iletimini yavaşlatabilir ve hareket ya da mesane kontrolüyle ilgili belirtilere yol açabilir. Böylece hastalığın adı kadar, hangi dokuya yöneldiği de belirtilerin anlaşılmasında önem taşır.

Belirti ve hastalık seyrinin genel özellikleri

Belirtiler, bağışıklık sisteminin hangi organ veya dokuyu etkilediğine göre değişir. Eklem tutulumu ağrı, şişlik, sertlik ve hareket azalmasına; tiroit dokusunun etkilenmesi hormonların fazla veya az çalışmasına; pankreas beta hücrelerinin zarar görmesi ise insülin üretiminin azalmasına yol açabilir. Sinir sistemi etkilendiğinde hareket, duyu, istemli kas kontrolü veya bazı organların çalışmasıyla ilgili sorunlar görülebilir. Bu nedenle tek bir belirti, tek başına otoimmün hastalık anlamına gelmez.

Hastalıkların seyri de aynı değildir. Bazı tablolar belirli bir bölgede daha belirgin ve süreğen hasara neden olurken bazıları vücudun farklı bölümlerinde değişen yakınmalar oluşturabilir. Belirtiler zaman zaman alevlenebilir, ardından daha sakin veya düzelme dönemleri görülebilir. İltihap uzun sürerse hedef dokuda kalıcı hasar gelişme riski artabilir. Örneğin romatoid artritte devam eden eklem iltihabı kıkırdak kaybına, şekil bozukluğuna ve hareket kısıtlılığına ilerleyebilir.

Otoantikorlar, kişinin kendi yapılarını yabancı gibi işaretleyen antikorlardır; bazı otoimmün hastalıklarda hücrelerin oluşturduğu bağışıklık yanıtı da doku hasarına katkıda bulunabilir. Alerji ise çoğunlukla zararsız bir yabancı maddeye karşı gelişen aşırı duyarlılık tepkisidir; otoimmünitede hedef kişinin kendi antijenleridir.

Tanı ve tedaviye genel yaklaşım

Tanıda belirtiler, fizik muayene ve birden fazla testin sonuçları birlikte değerlendirilir; tek bir bulgu her zaman yeterli değildir. Tedavi, bağışıklık yanıtını düzenlemeyi, iltihabı ve belirtileri azaltmayı, mümkün olduğunda organ hasarını önlemeyi amaçlar; kullanılan yaklaşım hastalığa ve kişiye göre değişir. Ayrıntılı tanı testleri ve tedavi seçenekleri ayrı başlıklarda ele alınır.