Simbiyoz Nedir? Mutualizm, Kommensalizm ve Parazitizm

Simbiyozun tanımı

Simbiyoz, farklı türlere ait bireylerin uzun bir dönem boyunca yakın etkileşim içinde yaşamasıdır. Bu etkileşim, birlikte yaşayan popülasyonların sayısını ve dağılımını etkiler. Dolayısıyla yalnızca aynı ortamda bulunmak simbiyoz için yeterli değildir; türler arasında düzenli ve sonuç doğuran bir bağlantı bulunmalıdır.

Simbiyotik ilişkide tarafların etkisi aynı olmak zorunda değildir. Her iki tür de yarar sağlayabilir, bir tür yararlanırken diğer tür belirgin bir değişim yaşamayabilir veya bir türün kazancı diğerinin zararına gerçekleşebilir. Bu nedenle simbiyoz sözcüğü, yalnızca iki tarafın da kazançlı olduğu ilişkiler için değil, daha geniş anlamıyla kullanılır.

İlişkinin nasıl işlediği, canlıların birbirlerinin yaşam koşullarını değiştirmesine dayanır. Bir tür yiyecek, barınak, korunma ya da başka bir kaynak elde ederken diğer türün kaynak kullanımı, sağlığı veya yaşamını sürdürme başarısı etkilenebilir. Örneğin bitki kökleri ile bazı mantarların oluşturduğu mikoriza ilişkisinde mantarın ipliksi ağı, kök sisteminin kaynakları alma verimliliğini artırır; bitki de fotosentez sonucunda oluşan ürünlerin bir bölümünü mantarla paylaşır. Böylece iki farklı tür, uzun süreli ve karşılıklı etkili bir yaşam bağlantısı kurar.

Simbiyozun temel koşulları

Simbiyozun ilk koşulu, ilişkinin farklı türlere ait canlılar arasında gerçekleşmesidir. Aynı türün bireyleri arasındaki etkileşimler bu tanımın dışında kalır. İkinci koşul, etkileşimin yakın ve düzenli olmasıdır; canlıların yalnızca aynı bölgede rastlantısal olarak bulunması simbiyoz sayılmaz. İlişki ayrıca uzun süre devam etmeli ve birlikte yaşayan popülasyonların yaşamını, sayısını veya dağılımını etkileyebilmelidir.

Mutualizm

Mutualizm, iki farklı türün de yarar gördüğü simbiyotik ilişkidir. Her iki tarafın kazancı, ilişkinin sürmesini destekler; çünkü canlılar birbirlerinden kaynak, hizmet veya yaşamlarını kolaylaştıran bir katkı elde eder. Bu katkılar beslenme, korunma ya da kaynaklara ulaşma gibi farklı biçimlerde ortaya çıkabilir.

İlişkinin mekanizmasında iki tarafın sağladığı yararlar birbirini tamamlar. Bir türün gerçekleştirdiği faaliyet, diğer türün tek başına daha zor elde edeceği bir olanağı sağlayabilir. Karşılığında diğer tür de ilk türün büyümesine veya yaşamını sürdürmesine katkı sunar. Bu alışverişte iki canlı da ilişkinin sonucunda olumlu etkilenir.

Bitki kökleri ile mantarların oluşturduğu mikoriza bunun bir örneğidir. Mantarın toprak içindeki ipliksi ağı kök sisteminin çalışma verimliliğini artırarak bitkinin kaynaklara ulaşmasına yardımcı olur. Bitki ise fotosentezle ürettiği şekerlerin bir bölümünü mantara sağlar. Böylece mantar bitkiden besin elde ederken bitki de kök sisteminin sağladığı katkıdan yararlanır.

Kommensalizm

Kommensalizm, iki farklı tür arasındaki yakın ve uzun süreli ilişkide türlerden birinin yarar sağladığı, diğerinin ise belirgin biçimde yarar veya zarar görmediği durumdur. Yararlanan tür, diğer canlının varlığından bir kaynak ya da yaşam kolaylığı elde eder; ancak bu kullanım, diğer türün yaşamını gözle görülür biçimde değiştirmez.

Bu ilişkide mekanizma, bir türün hazır bir olanağı kullanmasına dayanır. Yararlanan canlı yiyeceğe, taşınma olanağına veya barınağa erişebilirken diğer canlı ilişkinin sonucunda ne kazanır ne de kayda değer bir kayıp yaşar. Bu nedenle kommensalizm mutualizmden, iki tarafın birden yarar görmemesiyle; parazitizmden ise konak canlının zarar görmemesiyle ayrılır.

Köpek balığı ile remora balığı arasındaki ilişki kommensalizme örnek olarak verilebilir. Remora, köpek balığının oluşturduğu hareketten ve onun beslenmesi sırasında ortaya çıkan artık parçacıklardan yararlanabilir. Köpek balığı ise bu yakın birliktelikten belirgin bir yarar ya da zarar görmeden yaşamını sürdürür.

Parazitizm

Parazitizm, bir canlının başka bir canlıdan kaynak kullanarak yarar sağladığı, kaynak sağlayan canlının ise zarar gördüğü simbiyotik ilişkidir. Yararlanan canlı parazit, üzerinde veya içinde yaşadığı ve kaynaklarını kullandığı canlı ise konak olarak adlandırılır. Parazit çoğu zaman konağın besinlerinden ya da vücut kaynaklarından yararlanır.

İlişkinin işleyişinde parazit, yaşamını sürdürmek veya çoğalmak için konağa bağımlı bir kaynak kullanır. Bu kullanım konağın sağlığını, enerjisini ya da yaşamını olumsuz etkileyebilir. Parazit için olumlu olan sonuç, konak için olumsuzdur; bu karşıt etki parazitizmi mutualizm ve kommensalizmden ayırır.

İnsan ile bağırsak tenyası arasındaki ilişki parazitizme örnek olabilir. Tenya, insanın sindirim sisteminde yaşar ve konağın aldığı besinlerden yararlanır. İnsan ise kendi kaynaklarının bu canlı tarafından kullanılması nedeniyle zarar gören taraftır.

Simbiyotik ilişki türlerinin karşılaştırılması

Türleri ayırmak için her iki tarafın ilişki sonunda nasıl etkilendiğine bakılır. Mutualizmde iki taraf da yarar görür. Kommensalizmde bir taraf yarar sağlarken diğer taraf belirgin biçimde etkilenmez. Parazitizmde ise bir taraf yararlanır, diğer taraf zarar görür. Kısaca etkiler şöyle özetlenebilir: mutualizm (+/+), kommensalizm (+/0), parazitizm (+/−).

Bu sınıflandırmada ilişkinin adına değil, canlıların gerçek sonuçlarına odaklanmak gerekir. Birlikte yaşayan iki türden yalnızca birinin kaynak veya barınak kazanması kommensalizmi; bu kazanımın diğer canlıya zarar vermesi ise parazitizmi gösterir. Her iki türün yaşamını kolaylaştıran karşılıklı katkı varsa ilişki mutualizmdir. Endosimbiyoz ve endosimbiyotik teori ise simbiyozun özel bir başka bağlamını ele alan ayrı bir konudur.

Günlük hayattan ve biyolojiden temel örnekler

Mikoriza, mutualizmi anlamak için biyolojik bir örnektir: mantar bitki köklerinin kaynaklara ulaşmasına katkı sağlarken bitkiden fotosentez ürünleri elde eder. Kommensalizmde remora balığının köpek balığıyla birlikte hareket ederek beslenme fırsatlarından yararlanması, yararlanan taraf ile belirgin biçimde etkilenmeyen tarafı gösterir. Parazitizmde bağırsak tenyası, insan konağın besin kaynaklarını kullanırken konağa zarar verir.

Günlük yaşamda parazitizme, insan veya hayvan üzerinde yaşayan ve konak kaynaklarını kullanan parazitler üzerinden rastlanabilir. Bu örneklerde ayırt edici nokta, canlıların yalnızca yakın bulunması değil, ilişkinin tarafların yaşamını nasıl etkilediğidir. Birliktelik iki tarafa da katkı sağlıyorsa mutualizm, yalnızca bir tarafa katkı sağlıyor ve diğerini etkilemiyorsa kommensalizm, bir taraf yararlanırken diğer taraf zarar görüyorsa parazitizm söz konusudur.