Tam Rekabet Piyasası: Fiyat, Üretim ve Kâr Kararları

Tam rekabet piyasasının tanımı ve temel varsayımları

Tam rekabet piyasası, çok sayıda alıcı ve satıcının bulunduğu, firmaların homojen yani tüketici açısından birbirinin yerine geçebilen ürünler sunduğu piyasa yapısıdır. Firmaların her biri piyasanın toplam üretimi içinde çok küçük bir paya sahiptir. Bu nedenle tek bir firmanın üretimini değiştirmesi, piyasa fiyatını tek başına değiştirecek büyüklükte değildir. Piyasadaki fiyat, tüm alıcı ve satıcıların toplam kararları sonucunda oluşur; tek firma bu fiyatı veri kabul eder.

Bu yapının çalışabilmesi için birkaç temel varsayım kullanılır. Ürünlerin aynı kabul edilmesi, alıcıların bir firmanın ürününü diğerinden ayırmak için ek bir neden görmemesini sağlar. Çok sayıda firma bulunması, herhangi bir satıcının arzını kısarak fiyatı yükseltmesini zorlaştırır. Firmaların piyasaya girebilmesi ve piyasadan çıkabilmesi, kârlı alanlara yeni üreticilerin yönelmesine, sürekli zarar eden üreticilerin ise ayrılmasına imkân verir. Ayrıca alıcı ve satıcıların fiyatlar ve ürün hakkında tam bilgiye sahip olduğu varsayılır. Böylece aynı ürün için belirgin ve kalıcı fiyat farklılıklarının ortaya çıkması beklenmez.

Örneğin standart özelliklerde buğday üreten çok sayıda çiftçinin bulunduğu bir piyasa, tam rekabet varsayımını açıklamak için kullanılabilir. Tek bir çiftçinin üretimini biraz artırması veya azaltması toplam buğday arzını ve piyasa fiyatını gözle görülür biçimde değiştirmez. Çiftçi, piyasada oluşan fiyatı kabul ederek kendi üretim maliyetlerine göre üretim yapıp yapmayacağına karar verir. Gerçek piyasalar bu varsayımları tamamen karşılamayabilir; tam rekabet daha çok firmaların davranışlarını anlamak için kullanılan bir modeldir.

Firmanın fiyat alıcı olması ve firma talep eğrisi

Tam rekabet piyasasındaki firma fiyat alıcıdır. Fiyat alıcı olmak, firmanın istediği fiyatı piyasaya kabul ettiremeyeceği; piyasa fiyatını veri alarak satış yapacağı anlamına gelir. Bunun nedeni firmanın toplam piyasa içindeki payının çok küçük olması ve ürününün diğer firmaların ürünleriyle aynı kabul edilmesidir.

Piyasa fiyatı belirli bir düzeydeyken firma bu fiyattan istediği miktarı satabilir; ancak fiyatı yükseltirse alıcılar aynı ürünü başka firmalardan alabilir. Fiyatı düşürmesinin de genellikle anlamı yoktur, çünkü firma zaten piyasa fiyatından satabileceği miktarı satabilmektedir. Bu nedenle firmanın karşılaştığı talep eğrisi yataydır. Firma açısından talebin fiyat esnekliği çok yüksektir: piyasa fiyatından küçük bir sapma, firmanın satış miktarını ciddi biçimde etkileyebilir. Yatay firma talep eğrisi aynı zamanda firmanın marjinal gelirinin ve ortalama gelirinin piyasa fiyatına eşit olması sonucunu doğurur.

Örneğin buğday fiyatı ton başına belirli bir düzeyde oluşmuşsa tek bir çiftçi bu fiyatı kendi kararıyla yükseltemez. Daha yüksek fiyat isterse alıcılar başka çiftçilerden aynı nitelikte buğday satın alır. Çiftçi, fiyatı değiştirmeye çalışmak yerine bu fiyatın üretim maliyetlerini karşılayıp karşılamadığını değerlendirir ve üretim miktarını buna göre seçer.

Kısa dönemde firmanın kâr maksimizasyonu ve üretim kararı

Kısa dönem, bazı üretim unsurlarının değiştirilemediği dönemdir. Örneğin bir firmanın iş yeri, makinesi veya kira sözleşmesi kısa vadede sabit kalabilir; buna karşılık kullanılan emek ve üretim miktarı değişebilir. Firma bu koşullarda piyasa fiyatını veri alır ve kârını en yüksek yapan üretim miktarını seçmeye çalışır.

Temel karar kuralı, üretimi bir birim artırmanın getirdiği ek gelir ile ek maliyeti karşılaştırmaktır. Firmanın bir ek ürün satmasından elde ettiği marjinal gelir piyasa fiyatına eşittir. Üretimin marjinal maliyeti, bir birim daha üretmenin toplam maliyette oluşturduğu artıştır. Marjinal maliyet piyasa fiyatından düşük olduğu sürece üretimi artırmak kâra katkı sağlar. Marjinal maliyet piyasa fiyatını aştığında ise son birim, sağladığından daha fazla maliyet yaratır. Bu nedenle en uygun üretim düzeyi, marjinal maliyetin piyasa fiyatına eşitlendiği ve bu eşitliğin üretim arttıkça maliyetlerin yükseldiği bölümdeki miktardır.

Bu karar kuralı, firmanın her zaman üretim yapacağı anlamına gelmez. Firma üretim yapmanın sağlayacağı geliri, en azından üretimle birlikte ortaya çıkan değişken maliyetlerle karşılaştırır. Fiyat değişken maliyetleri karşılayamıyorsa üretim yapmak zararı büyütebilir ve firma geçici olarak kapanmayı seçebilir. Fiyat değişken maliyetleri karşılıyor, fakat toplam maliyetleri karşılamıyorsa firma zarar etse bile kısa dönemde üretime devam edebilir; çünkü sabit maliyetlerin bir kısmını üretim geliriyle karşılamaktadır.

Örneğin bir fırın, piyasa fiyatını veri kabul ederek bir ek ekmeğin satışından elde edeceği geliri, o ekmeği üretmek için gereken un, enerji ve işçilikteki ek maliyetle karşılaştırır. Ek üretimin geliri ek maliyetten yüksekse üretim miktarını artırır. Maliyet daha yüksek hâle geldiğinde ise üretimi artırmayı bırakır. Böylece firma, fiyat üzerinde değil, kendi üretim miktarı üzerinde karar verir.

Kısa dönemde kâr, zarar ve kapanma kararı

Kısa dönemde firmanın ekonomik kâr elde etmesi, toplam gelirinin toplam maliyetini aşmasına bağlıdır. Toplam gelir toplam maliyetten düşükse firma zarar eder; ancak zarar etmek her zaman hemen kapanmak anlamına gelmez. Firma, üretim yaptığı durumda değişken maliyetlerini karşılayabiliyor ve sabit maliyetlerinin en azından bir bölümünü üstlenmeye devam ediyorsa üretimi sürdürebilir. Buna karşılık piyasa fiyatı ortalama değişken maliyetin altına indiğinde üretimden elde edilen gelir değişken maliyetleri bile karşılamaz. Bu durumda üretimi durdurmak, kısa dönemde zararı sınırlayan karardır; firma yine de kaçınılamayan sabit maliyetlerle karşılaşabilir.

Uzun dönemde piyasa giriş-çıkışı ve normal kâr

Uzun dönemde firmalar üretim kapasitelerini ve kullandıkları tüm girdileri değiştirebilir; ayrıca yeni firmalar piyasaya girebilir veya mevcut firmalar piyasadan çıkabilir. Piyasadaki ekonomik kâr, giriş ve çıkış kararlarını etkiler. Mevcut firmalar pozitif ekonomik kâr elde ediyorsa bu durum yeni firmalar için piyasaya giriş teşviki oluşturur. Yeni firmaların üretime katılması toplam arzı artırır ve piyasa fiyatı üzerinde aşağı yönlü baskı yaratabilir. Kâr azaldıkça giriş teşviki de zayıflar.

Firmalar uzun süre ekonomik zarar ediyorsa bazıları piyasadan çıkar. Çıkış, piyasadaki toplam arzı azaltarak fiyatın yükselmesine katkı sağlayabilir. Böylece zarar eden firmaların sayısı ve toplam üretim azalır. Giriş ve çıkışların kâr üzerindeki etkisi sonucunda, serbest giriş ve çıkışın işlediği uzun dönem dengesinde firmalar normal kâr düzeyine yönelir. Normal kâr, firmanın ekonomik kârının sıfır olmasıdır; bu, firmanın tüm açık maliyetlerini ve kendi kaynaklarının fırsat maliyetini karşılayabildiği, fakat bunun üzerinde ek ekonomik kazanç elde etmediği anlamına gelir. Bu nedenle ekonomik kârın sıfır olması firmanın muhasebe açısından mutlaka zarar ettiği anlamına gelmez.

Piyasa dengesi ve sektör arzı

Piyasa dengesi, tüm firmaların üretim kararlarının ve alıcıların satın alma kararlarının kesiştiği fiyat ve miktar durumudur. Sektör arzı, piyasadaki firmaların arzlarının toplamını gösterir; tek bir firmanın arz kararı ile sektörün toplam arzı aynı şey değildir.

Toplam, ortalama ve marjinal gelir

Toplam gelir, firmanın satışlarından elde ettiği toplam tutardır ve fiyat ile satılan miktarın çarpımıyla bulunur. Ortalama gelir, toplam gelirin satılan miktara bölünmesiyle elde edilir; marjinal gelir ise satış miktarındaki bir birimlik artışın toplam geliri ne kadar değiştirdiğini gösterir. Tam rekabetçi firmada fiyat sabit kabul edildiği için ortalama gelir ve marjinal gelir piyasa fiyatına eşittir.

Tam rekabet piyasasının diğer piyasa yapılarından ayrılması

Tam rekabette firma fiyat alıcıdır, ürünler homojen kabul edilir ve giriş-çıkış serbesttir. Diğer temel piyasa yapılarında firmaların fiyat üzerinde daha fazla etkisi, ürün farklılaştırması veya giriş önünde daha güçlü engeller bulunabilir; bu nedenle firma talebi ve uzun dönem kârları aynı şekilde oluşmaz.