Trablusgarp Savaşı: Nedenleri, Gelişimi ve Sonuçları

Savaşın nedenleri ve İtalya’nın Trablusgarp’a yönelmesi

İtalya, 19. yüzyılın sonları ve 20. yüzyılın başlarında Avrupa devletleri arasındaki sömürgecilik yarışında geri kaldığını düşünüyordu. Fransa’nın Tunus ve Fas üzerindeki etkisini artırması, İngiltere’nin Mısır ve Kıbrıs’ta güçlenmesi, İtalya’nın Kuzey Afrika’da kendisine bir alan aramasına yol açtı. Bu ortamda Trablusgarp ve Bingazi, İtalya’nın sömürgecilik hedefleri bakımından öne çıktı. Bölge, coğrafi olarak İtalya’ya yakın bulunuyor ve Osmanlı Devleti’nin diğer bölgelerine göre daha zayıf savunulduğu düşünülüyordu.

İtalya’nın Trablusgarp’a yönelmesi yalnızca askerî bir karar değildi; diplomatik hazırlıklarla da desteklendi. İtalya, Fransa, İngiltere ve Rusya’nın bölgedeki çıkarlarını dikkate alarak bu devletlerin tepkisini azaltmaya çalıştı. Fransa’nın Fas’taki faaliyetleri ve 1911’deki Agadir Bunalımı, İtalya’nın Kuzey Afrika’da harekete geçebileceği düşüncesini güçlendirdi. İngiltere ve Fransa, İtalya’nın Libya üzerindeki planlarına büyük ölçüde karşı çıkmadı. Böylece İtalya, Osmanlı Devleti’nin diplomatik olarak yalnız kalabileceği bir ortam oluştuğunu düşündü.

İtalya’daki milliyetçi çevreler ve basın da savaş isteğini artırdı. Trablusgarp, İtalyan kamuoyuna zengin kaynaklara sahip, savunması kolay ve Osmanlı askerlerinin az bulunduğu bir bölge olarak tanıtıldı. Bu tasvirlerin bir bölümü gerçeği abartıyordu; yine de kamuoyu baskısı hükümeti etkiledi. 14 Eylül 1911’de İtalya’nın askerî harekât başlatmaya karar vermesiyle süreç hızlandı ve 29 Eylül’de savaş ilan edildi. Böylece sömürgecilik, diplomatik destek ve Osmanlı’nın zayıf durumundan yararlanma isteği savaşın temel nedenlerini oluşturdu.

Osmanlı Devleti’nin Trablusgarp’ı savunmakta zorlanması

Osmanlı Devleti’nin en büyük sorunu, Trablusgarp’a düzenli ve yeterli askerî güç ulaştıramamasıydı. Trablusgarp, Osmanlı ana karasından uzakta bulunuyordu ve bölgeye doğrudan kara bağlantısı yoktu. Osmanlı donanması, Akdeniz üzerinden büyük miktarda asker ve malzeme taşıyabilecek güçte değildi. Ayrıca İngiltere, Mısır üzerindeki denetimi nedeniyle Osmanlı askerlerinin Mısır üzerinden toplu biçimde geçirilmesine izin vermedi. Bu koşullar, Osmanlı’nın bölgeyi klasik anlamda düzenli orduyla savunmasını engelledi.

Savaşın başlangıcında Trablusgarp’taki Osmanlı kuvvetleri de sınırlıydı. Bölgedeki bazı Osmanlı birlikleri Yemen’deki isyanları bastırmak için gönderilmişti. Bu nedenle İtalya saldırdığında Trablusgarp’ta tam donanımlı bir Osmanlı ordusu bulunmuyordu. Osmanlı subaylarının bir kısmı bölgeye kendi imkânlarıyla ve gizlice ulaşmak zorunda kaldı. Örneğin Mısır üzerinden toplu asker sevkiyatı yapılamaması, subayların küçük gruplar hâlinde bölgeye geçmesini gerekli kıldı.

Deniz gücü farkı da savunmayı doğrudan etkiledi. İtalyan donanması Osmanlı donanmasından çok daha güçlüydü ve Akdeniz’de üstünlük kurdu. Bu üstünlük sayesinde İtalya, Libya kıyılarında askerî harekât yapabildi ve kıyı kentlerini denizden destekleyebildi. Buna karşılık İtalyan kara birlikleri, donanmanın koruması olmadan kıyıdan iç bölgelere ilerlemekte zorlandı. Sonuçta Osmanlı Devleti, uzaklık ve ulaşım sorunlarını yerel halkın desteğine dayanan bir savunma yöntemiyle aşmaya çalıştı.

Savaşın gelişimi ve yerel direnişin örgütlenmesi

İtalya, savaş ilanından sonra Trablusgarp kıyılarına yöneldi. 3 Ekim 1911’de Trablus’un bombalanmasıyla askerî baskı arttı; ekim ayının ilk günlerinde İtalyan birlikleri Libya kıyılarına çıktı. İtalya kısa sürede Trablus, Tobruk, Derne, Bingazi ve Homs gibi kıyı merkezlerini ele geçirdi. Ancak bu başarı, bölgenin tamamının denetim altına alındığı anlamına gelmedi. İtalyan birlikleri kıyı şeridinde güçlüydü fakat iç kesimlerde Osmanlı subaylarıyla birlikte hareket eden yerel direnişle karşılaştı.

Osmanlı Devleti, düzenli asker gönderemeyince savunmayı farklı bir biçimde yürüttü. Bölgedeki halk, Osmanlı subaylarının öncülüğünde yerel savunma birlikleri hâline getirildi. Subaylar, yerel güçleri örgütleyerek İtalyanların kıyı kentlerinden iç bölgelere doğru ilerlemesini zorlaştırdı. Bu yöntem, merkezî ordunun yokluğunu kısmen telafi etti; çünkü yerel halk bölgeyi tanıyor, küçük birlikler daha hareketli davranabiliyor ve İtalyanların deniz gücüne dayanan ilerleyişi kıyıdan uzaklaştıkça etkisini kaybediyordu.

Çatışmaların uzaması, İtalya’nın başlangıçta beklediği kolay zaferin gerçekleşmediğini gösterdi. İtalyanlar zırhlı araçlardan ve uçaklardan yararlansa da savaş kısa sürede mevzi mücadelesine dönüştü. 23 Ekim 1911’de Carlo Piazza’nın keşif uçuşu, savaşlarda uçağın keşif amacıyla kullanılmasının ilk örneklerinden biri oldu; 1 Kasım’da da Libya’daki Osmanlı birliklerine karşı ilk hava bombalama eylemi gerçekleştirildi. Bu gelişmeler teknolojik yenilikleri gösterse de kara direnişini hemen sona erdirmedi.

Mustafa Kemal, Enver Bey, Ali Fethi Bey, Cami Bey ve Nuri Bey gibi Osmanlı subayları, bölgedeki direnişin örgütlenmesinde görev aldı. Mustafa Kemal’in askerî ve siyasi hayatının ayrıntıları ayrı bir başlıkta incelenir.

On İki Ada’nın işgali ve savaşın genişlemesi

İtalya, Libya kıyılarındaki mücadele beklenenden uzun sürünce Osmanlı Devleti üzerindeki baskıyı artırmak için savaşı Ege Denizi’ne taşıdı. 1912 baharında, esas olarak Nisan-Mayıs aylarında Osmanlı Devleti’ne ait Rodos ve çevresindeki on iki ada İtalyan birlikleri tarafından işgal edildi; Rodos 4 Mayıs 1912’de ele geçirildi. Böylece savaş yalnızca Trablusgarp ve Bingazi çevresindeki kara çatışmalarıyla sınırlı kalmadı; Osmanlı’nın Ege’deki toprakları da doğrudan hedef hâline geldi.

On İki Ada’nın işgali, İtalya’ya müzakere masasında daha güçlü bir konum sağladı. İtalya, adaları Osmanlı Devleti’nin elindeki bölgeler için baskı aracı olarak kullanıyordu. Bununla birlikte işgal, Balkanlar’daki dengeleri de etkiledi ve Avusturya-Macaristan gibi devletlerin tepkisini çekti. Uşi Antlaşması’nda adaların Osmanlı Devleti’ne geri verilmesi öngörülmesine rağmen Balkan Savaşları’nın başlaması ve Osmanlı’nın askerî gücünü Balkanlar’a yöneltmek zorunda kalması, bu hükmün uygulanmasını engelledi.

Uşi Antlaşması’nın maddeleri ve sonuçları

Savaş, 18 Ekim 1912’de İsviçre’nin Lozan şehrindeki Uşi (Ouchy) semtinde imzalanan antlaşmayla sona erdi. Antlaşmanın temel amacı, İtalya ile Osmanlı Devleti arasındaki savaşı bitirmek ve iki tarafın işgal ile yönetim sorunlarını düzenlemekti. Osmanlı Devleti, Trablus ve Bingazi vilayetlerindeki askerî personelini geri çekecekti. Buna karşılık İtalya’nın işgal ettiği Rodos ve diğer Ege adalarını Osmanlı Devleti’ne bırakması kararlaştırıldı.

Antlaşma, Trablusgarp ve Bingazi için özel bir yönetim biçimi öngörüyordu. Bu bölgelerde halifeyi temsil edecek naib ve kadı bulunacak, bu görevlilerin atanmasında Osmanlı hükümeti İtalya’ya danışacaktı. Naib ve kadıların masrafları da Osmanlı Devleti tarafından karşılanacaktı. Kâğıt üzerinde bu düzenleme, Osmanlı’nın bölgeyle dinî ve idarî bağını tamamen koparmamasını amaçlıyordu; ancak Osmanlı askerlerinin çekilmesi, bölgedeki gerçek askerî gücün İtalya karşısında zayıflaması anlamına geldi.

Antlaşmanın en önemli sonucu, Trablusgarp ve Bingazi’nin İtalya’ya bırakılmasıydı. Böylece Osmanlı Devleti, Kuzey Afrika’daki bu topraklarını kaybetti ve İtalya bölgede kendi sömürge yönetimini kurma imkânı elde etti. Yerel Senusi güçleri ise direnişi sürdürdü ve antlaşma Libya’da herkes tarafından benimsenmiş kalıcı bir barış oluşturmadı.

On İki Ada’nın Osmanlı Devleti’ne iadesi ise gerçekleşmedi. Birinci Balkan Savaşı antlaşmadan kısa süre önce başlamıştı. Osmanlı Devleti Balkanlar’da savaşırken adaları yeniden denetim altına alabilecek durumda değildi; ayrıca adaların Yunanistan tarafından ele geçirilmesi ihtimaline karşı İtalya’nın geçici yönetiminin sürdürülmesi kabul edildi. Balkan Savaşları ve ardından Birinci Dünya Savaşı, geçici olması beklenen İtalyan yönetimini kalıcı hâle getirdi. Bu nedenle Uşi Antlaşması, Trablusgarp’ın kaybını kesinleştirirken On İki Ada sorununu da Osmanlı aleyhine sonuçlandıran bir dönüm noktası oldu.

Savaşın Osmanlı Devleti ve Türk siyasi tarihi açısından önemi

Trablusgarp Savaşı, Osmanlı Devleti’nin Kuzey Afrika’daki hâkimiyetinin sona ermesinde belirleyici oldu. Trablusgarp ve Bingazi’nin İtalya’ya bırakılması, Osmanlı toprak bütünlüğünün daha da zayıfladığını gösterdi. Savaş, Osmanlı Devleti’nin deniz gücü, ulaşım imkânları ve diplomatik desteği yetersiz olduğunda uzak bir bölgeyi savunmasının ne kadar zor olduğunu ortaya koydu. Osmanlı Devleti’nin Kuzey Afrika’daki hâkimiyetinin daha geniş tarihçesi ayrı bir konudur.

Bununla birlikte savaş, Osmanlı subaylarının yerel halkla birlikte yürüttüğü örgütlü direniş bakımından da önem taşıdı. Düzenli ordunun bölgeye ulaşamadığı bir ortamda, küçük gruplar ve yerel kuvvetler kullanılarak daha esnek bir mücadele yürütüldü. Bu deneyim, genç Osmanlı subaylarının askerî tecrübe kazanmasına katkı sağladı ve bu subayların sonraki savaşlarda üstlenecekleri görevler açısından önemli bir birikim oluşturdu.

Savaşın Balkanlar üzerindeki etkisi de dikkat çekiciydi. İtalya’nın Osmanlı Devleti’ne saldırması, Balkan devletlerinin Osmanlı’nın zayıflığını değerlendirmesine yardım eden gelişmelerden biri oldu; Balkan Savaşları, Uşi Antlaşması imzalanmadan kısa süre önce başladı. Balkan Savaşları’nın ayrıntıları ayrı bir makalenin konusudur.