Balkan Savaşları: Nedenleri, Gelişimi ve Sonuçları

Balkan Savaşları’nın ortaya çıkış nedenleri

Balkan Savaşları’nın temelinde Balkanlar’da güçlenen milliyetçilik, Osmanlı Devleti’nin askerî ve siyasi bakımdan zayıflaması ve Balkan devletlerinin topraklarını genişletme isteği bulunuyordu. 19. yüzyılın sonlarından itibaren Sırbistan, Yunanistan, Bulgaristan ve Karadağ bağımsızlıklarını kazanmış veya topraklarını genişletmişti. Ancak bu devletlerin milliyetçi yönetimleri, Osmanlı hâkimiyetinde kalan ve kendi milletlerinden insanların yaşadığını düşündükleri Makedonya, Trakya, Arnavutluk ve Rumeli topraklarını da almak istiyordu.

Balkan milliyetçiliği, siyasi sınırların millet esasına göre düzenlenmesi düşüncesini güçlendirdi. Bu anlayış, Balkan devletlerinin Osmanlı yönetimindeki toplulukları kendi ulusal hedefleriyle ilişkilendirmesine ve Osmanlı topraklarında nüfuz kurma yarışına girmesine neden oldu. Makedonya çevresindeki mücadele, devletler arasındaki rekabeti daha da artırdı.

Osmanlı Devleti ise reformları uygulamakta, farklı toplulukları yönetmekte ve merkezî otoriteyi korumakta zorlanıyordu. 1911-1912 Trablusgarp Savaşı’nda İtalya karşısında yaşanan kayıplar ve Arnavutluk’taki isyanlar, devletin yeni bir savaşa karşı kırılgan olduğunu gösterdi. Balkan devletleri bu durumu, eş zamanlı bir saldırıyla Osmanlı Devleti’ni yenebilecekleri bir fırsat olarak değerlendirdi. Somut olarak Bulgaristan ile Sırbistan 1912’de ittifak kurdu; ardından Yunanistan ve Karadağ’ın katılımıyla Osmanlı Devleti’ne karşı ortak hareket edebilecek bir yapı oluştu. Büyük devletlerin Osmanlı topraklarının bütünlüğünü koruma konusunda ortak ve etkili bir politika uygulayamaması da savaşı önleyemedi.

Birinci Balkan Savaşı’nın tarafları ve gelişimi

Birinci Balkan Savaşı, Osmanlı Devleti ile Balkan Birliği arasında yapıldı. Balkan Birliği; Bulgaristan, Sırbistan, Yunanistan ve Karadağ’dan oluşuyordu. Bu devletleri bir araya getiren ortak amaç, Osmanlı Devleti’ni Balkanlar’dan çıkarmak ve savaş sonunda kendi hedefleri doğrultusunda toprak kazanmaktı. Ancak ortak düşmana karşı birleşmeleri, savaş sonrasında ele geçirilecek bölgelerin nasıl paylaşılacağı konusundaki anlaşmazlıkları ortadan kaldırmadı.

Savaş 8 Ekim 1912’de Karadağ’ın Osmanlı Devleti’ne savaş ilan etmesiyle başladı; diğer müttefikler yaklaşık bir hafta sonra savaşa katıldı. Osmanlı Devleti aynı anda farklı yönlerden gelen saldırılarla karşılaştı. Bulgaristan Doğu Trakya’ya, Sırbistan Makedonya ve Kosova yönüne, Yunanistan Makedonya ve Epir’e, Karadağ ise İşkodra çevresine yöneldi. Osmanlı ordusunun kuvvetlerini Anadolu’dan Avrupa’ya aktarması deniz ulaşımına ve Ege Denizi’ndeki gelişmelere bağlıydı; bu durum savunmayı zorlaştırdı.

Savaşın genel seyrinde Balkan devletleri önemli başarılar kazandı. Yunanistan Selanik’i ve daha sonra Yanya’yı ele geçirdi. Sırbistan Kosova ve Makedonya’da ilerledi; Karadağ İşkodra’yı kuşatıp aldı. Bulgaristan ise Doğu Trakya’da Çatalca hattına kadar ilerledi ve Edirne’yi kuşattı. Osmanlı Devleti’nin Ocak 1913’te savaşı sürdürme kararı almasına rağmen durum değişmedi; Edirne Bulgarların, Yanya Yunanların eline geçti. Cephelerin ve askerî harekâtın ayrıntılı incelemesi, bu makalenin kapsamı dışındaki ayrı bir konudur.

Bu dönemde Osmanlı iç siyasetindeki önemli gelişmelerden biri Babıali Baskını’dır; bu olay, İttihat ve Terakki’nin yönetimdeki etkisini artıran bir hükümet darbesi olarak yalnızca savaşın siyasi arka planı bakımından anılabilir.

Londra Antlaşması ve Birinci Balkan Savaşı’nın sonuçları

Birinci Balkan Savaşı, 30 Mayıs 1913’te imzalanan Londra Antlaşması ile sona erdi. Antlaşma, Osmanlı Devleti’nin Avrupa’daki topraklarının büyük bölümünü Balkan Birliği’ne bırakmasını kabul ettirdi. Osmanlı Devleti’nin Avrupa’daki sınırı Enez-Kıyıköy çizgisine çekildi; böylece devletin Balkanlar’daki hâkimiyet alanı daraldı. İstanbul ve Doğu Trakya’nın bir bölümü Osmanlı yönetiminde kaldı.

Londra Antlaşması’nda Balkan devletleri arasında ele geçirilen toprakların kesin paylaşımı ayrıntılı biçimde belirlenmedi. Bu nedenle savaşın ortak düşmana karşı yürütülen ilk aşaması sona erse de Balkan devletleri arasındaki rekabet devam etti. Özellikle Makedonya’nın hangi devletin kontrolünde kalacağı ve Sırbistan’ın Adriyatik Denizi’ne ulaşma isteğinin Arnavutluk’un bağımsızlığıyla engellenmesi yeni bir anlaşmazlık doğurdu. Büyük devletlerin müdahalesiyle Arnavutluk’un bağımsızlığı kabul edildi; Osmanlı Devleti’nin Ege adalarındaki hâkimiyeti de büyük ölçüde sona erdi.

Antlaşmanın somut sonucu, Osmanlı Devleti’nin Balkanlar’daki topraklarının çoğunu ve bölgedeki siyasi üstünlüğünü kaybetmesiydi. Bulgaristan, Sırbistan, Yunanistan ve Karadağ geniş alanlar elde etti; fakat bu kazanımların paylaşılması konusunda ortak bir uzlaşma sağlanamadı. Bulgaristan, 1912’deki Sırp-Bulgar anlaşmalarına dayanarak Makedonya’da daha büyük bir pay bekliyordu. Sırbistan ve Yunanistan’ın işgal ettikleri bölgeleri korumak istemesi, kısa süre sonra İkinci Balkan Savaşı’nın çıkmasına zemin hazırladı.

İkinci Balkan Savaşı’nın nedenleri ve gelişimi

İkinci Balkan Savaşı’nın temel nedeni, Birinci Balkan Savaşı’ndan sonra kazanılan toprakların paylaşılması konusunda Bulgaristan ile Sırbistan ve Yunanistan arasında yaşanan anlaşmazlıktı. Bulgaristan, savaş öncesinde yapılan anlaşmalara dayanarak Makedonya’nın önemli bir bölümünü almayı bekliyordu. Buna karşılık Sırbistan, Arnavutluk’un bağımsızlığının Adriyatik’e ulaşmasını engellemesinden sonra Makedonya’daki kazanımlarını korumak istedi. Yunanistan da Selanik ve çevresindeki hâkimiyetini Bulgaristan’a bırakmayı kabul etmedi.

Londra Antlaşması savaşı Osmanlı Devleti ile Balkan Birliği arasında sona erdirmişti; fakat Balkan devletleri arasındaki sınır sorunlarını çözmemişti. Bulgaristan’ın ordusunu terhis etmemesi ve Sırbistan ile Yunanistan’ın işgal ettikleri bölgelerde savunma hazırlıklarını sürdürmesi karşılıklı güvensizliği artırdı. Sırbistan ve Yunanistan, Bulgaristan’a karşı anlaşarak ortak hareket etmeye karar verdi. Böylece Birinci Savaş’taki müttefiklik, İkinci Savaş’ta karşıt bloklara dönüştü.

Bulgaristan 16/29 Haziran 1913’te eski müttefikleri Sırbistan ve Yunanistan’a saldırdı. Ancak saldırı beklenen sonucu vermedi; Sırp ve Yunan orduları Bulgar kuvvetlerini geri püskürterek karşı saldırıya geçti. Savaşın gidişini Bulgaristan’ın aleyhine çeviren gelişmeler bununla sınırlı kalmadı: Birinci Savaş’a katılmamış olan Romanya kuzeyden Bulgaristan’a saldırdı, Karadağ da Sırbistan ve Yunanistan’ın yanında yer aldı. Osmanlı Devleti ise Bulgaristan’ın zor durumda kalmasından yararlanarak Doğu Trakya’ya ilerledi ve Edirne’yi geri aldı. Bu gelişmeler, İkinci Balkan Savaşı’nın Birinci Savaş’tan farklı olarak Osmanlı karşıtı ortak bir mücadele değil, Balkan devletlerinin birbirleriyle yaptığı bir paylaşım savaşı olduğunu gösterir.

İkinci Balkan Savaşı’nın sonuçları ve antlaşmaları

İkinci Balkan Savaşı, Bulgaristan’ın Birinci Savaş’ta elde ettiği toprakların önemli bir bölümünü korumasına rağmen paylaşımda kayba uğramasıyla sonuçlandı. 10 Ağustos 1913’te imzalanan Bükreş Antlaşması ile Sırbistan ve Yunanistan’ın Makedonya’daki kazanımları büyük ölçüde kesinleşti. Bulgaristan ayrıca Güney Dobruca’yı Romanya’ya bırakmak zorunda kaldı. Böylece Bulgaristan, Birinci Balkan Savaşı sonunda beklediği genişlemeyi gerçekleştiremedi ve eski müttefikleriyle ilişkileri bozuldu.

Osmanlı Devleti ile Bulgaristan arasındaki savaş durumu 30 Eylül 1913 tarihli İstanbul Antlaşması’yla düzenlendi. Osmanlı ordusunun Doğu Trakya’da Bulgaristan’dan geri aldığı bölgeler Osmanlı Devleti’nde kaldı; Edirne, Kırklareli ve çevresi yeniden Osmanlı yönetimine geçti. Bu sonuç, Osmanlı Devleti’nin Birinci Balkan Savaşı’nda kaybettiği bazı toprakları İkinci Balkan Savaşı sırasında geri alması bakımından önemlidir. Ancak bu kazanım, Balkanlar’daki eski Osmanlı hâkimiyetinin yeniden kurulması anlamına gelmiyordu.

Osmanlı Devleti ile Yunanistan arasındaki ilişkiler 14 Kasım 1913 tarihli Atina Antlaşması ile düzenlendi. Bu antlaşma, iki devlet arasındaki çatışmayı sona erdirdi; Ege adalarının statüsü ise bütünüyle açıklığa kavuşmadı. Sırbistan ile Osmanlı Devleti arasındaki ilişkiler de daha sonra İstanbul’da yapılan bir antlaşmayla düzenlendi. Bu antlaşmaların sonunda Balkan devletlerinin sınırları yeniden şekillendi ve Osmanlı Devleti’nin Balkan Yarımadası’ndaki hâkimiyeti Doğu Trakya ile İstanbul çevresine kadar daraldı.

Osmanlı Devleti açısından siyasi ve demografik sonuçlar

Balkan Savaşları, Osmanlı Devleti’nin Avrupa’daki topraklarının büyük bölümünü kaybetmesine ve sınırlarının İstanbul ile Doğu Trakya çevresine çekilmesine yol açtı. Bu durum, Osmanlı Devleti’nin Balkanlar’daki siyasi hâkimiyetinin sona ermesi anlamına geliyordu. Balkan devletlerinin bağımsızlıklarını veya topraklarını genişletmelerini tamamlamasıyla Osmanlı Devleti’nin Avrupa’daki etkisi büyük ölçüde ortadan kalktı. Edirne’nin İkinci Balkan Savaşı sırasında geri alınması önemli bir kazanım olsa da genel tablo, uzun süren Balkan hâkimiyetinin sona ermesiydi.

Savaşlar, bölgedeki nüfus yapısını da değiştirdi. Çatışmalar ve sivillere yönelik ağır şiddet, farklı toplulukların yaşadıkları yerlerden ayrılmasına ve Balkanlar ile Osmanlı toprakları arasında yoğun nüfus hareketleri yaşanmasına neden oldu. Bu gelişmeler, Osmanlı Devleti’nin kalan topraklarında demografik yapının değişmesine ve Balkanlardan gelen insanların yerleştirilmesi gibi yeni sorunların ortaya çıkmasına zemin hazırladı. Balkan Savaşları sonrasındaki nüfus mübadelesi ve göçlerin ayrıntıları ayrı bir başlıkta incelenir.

Balkan Savaşları’nın tarihsel önemi

Balkan Savaşları, Osmanlı Devleti’nin çok uluslu imparatorluk yapısının çözülüşünü hızlandırdı. Balkanlarda yaşayan toplulukların siyasi geleceklerini milliyetçilik temelinde kurmak istemesi, Osmanlıcılık anlayışının etkisini zayıflattı. Devletin Balkanlar’daki toprak ve nüfus kayıpları, Osmanlı yönetici ve aydınları arasında ortak bir Osmanlı kimliği oluşturma düşüncesine duyulan güveni azalttı; buna karşılık Türkçülük düşüncesi daha güçlü bir siyasi yönelim hâline geldi.

Savaşların bir başka önemi, Balkanlar’daki güç dengesini değiştirmesiydi. Sırbistan’ın genişlemesi Avusturya-Macaristan’ı kaygılandırırken Bulgaristan’ın Sırbistan ve Rusya ile ilişkileri zayıfladı. Balkan Birliği dağıldı ve Rusya, bölgedeki çıkarlarını korumak için Sırbistan’ı daha güçlü biçimde desteklemek zorunda kaldı. Bu yeni ortam, Avrupa devletleri arasındaki gerilimleri artırdı ve Birinci Dünya Savaşı öncesindeki siyasi krizin oluşmasına katkıda bulundu. Balkan Savaşları ile Birinci Dünya Savaşı arasındaki ilişki, birinci-dunya-savasi-neden-cikti başlıklı ayrı konuda ele alınır.