I. Dünya Savaşı: Nedenleri, Gelişimi, Osmanlı’nın Rolü ve Sonuçları

Savaşın temel nedenleri

I. Dünya Savaşı’nın tek bir nedeni yoktu; Avrupa’da uzun süredir biriken siyasi, ekonomik ve askerî rekabetler savaşa uygun bir ortam hazırladı. Milliyetçilik, özellikle çok uluslu imparatorlukların içindeki toplulukların kendi devletlerini kurma isteğini güçlendirdi. Balkanlar bu nedenle büyük devletlerin ve bölgedeki milletlerin çıkarlarının kesiştiği bir alan hâline geldi. Sırpların bölgedeki etkisini artırma isteği, Avusturya-Macaristan tarafından kendi imparatorluğuna yönelik bir tehdit olarak görülüyordu.

Sömürgecilik ve ekonomik rekabet de devletler arasındaki güvensizliği artırdı. Sanayileşen devletler ham madde kaynaklarına, yeni pazarlara ve stratejik bölgelere sahip olmak istiyordu. Almanya’nın güçlenmesi, Avrupa’daki eski güç dengesini sarstı; Fransa ile Almanya arasındaki rekabet ve sömürge anlaşmazlıkları bu gerilimi daha da büyüttü. Örneğin 1911’deki Agadir Bunalımı, Almanya ile Fransa arasındaki rekabetin yalnızca Avrupa topraklarıyla sınırlı olmadığını gösterdi.

Silahlanma yarışı, devletlerin sorunları diplomasiyle çözmek yerine askerî güce başvurma ihtimalini yükseltti. Büyük devletler ordularını ve donanmalarını büyüttükçe karşı taraf kendisini daha fazla tehdit altında hissetti; bu da yeni silahlanmaları teşvik eden bir kısır döngü oluşturdu. Bloklaşma ise yerel bir çatışmanın genişlemesini kolaylaştırdı. Almanya ve Avusturya-Macaristan’ın oluşturduğu ittifaka İtalya da katılmış, Fransa, Rusya ve İngiltere ise zamanla birbirine yaklaşmıştı. Böylece bir devletin savaşa girmesi, bağlı olduğu veya yakın ilişki kurduğu devletleri de çatışmaya çekebilecek bir sistem meydana getirdi.

Saraybosna Suikastı ve savaşın başlaması

Saraybosna Suikastı, 28 Haziran 1914’te Avusturya-Macaristan tahtının varisi Franz Ferdinand ile eşinin Gavrilo Princip tarafından öldürülmesidir. Princip, Bosnalı bir Sırptı. Suikast, Balkanlar’da zaten yüksek olan milliyetçilik ve Avusturya-Macaristan ile Sırbistan arasındaki gerilimi doğrudan bir krize dönüştürdü.

Avusturya-Macaristan, suikasttan Sırbistan’ı sorumlu tuttu ve 28 Temmuz 1914’te Sırbistan’a savaş ilan etti. Bu olay başlangıçta iki devlet arasındaki bir çatışma gibi görünse de ittifak sistemi nedeniyle kısa sürede büyüdü. Rusya, Sırbistan’ı desteklemek amacıyla seferberlik hazırlığına girişti. Bunun üzerine Almanya Rusya’ya ve ardından Fransa’ya savaş ilan etti. Almanya’nın Belçika üzerinden ilerlemesi İngiltere’nin de savaşa katılmasına yol açtı. Böylece Balkanlar’daki bir suikast, büyük devletlerin karşılıklı güvenceleri ve askerî planları aracılığıyla Avrupa çapında savaşa dönüştü.

Saraybosna Suikastı savaşı tek başına meydana getirmedi; daha önce oluşmuş bloklaşma, milliyetçilik ve rekabet ortamı olmasaydı olayın etkisi bu kadar geniş olmayabilirdi. Suikast, birikmiş sorunları harekete geçiren doğrudan başlangıç olayıdır.

İttifaklar ve savaşan devletler

Savaşın başında Almanya ve Avusturya-Macaristan aynı blokta yer aldı; Osmanlı Devleti de Kasım 1914’te bu gruba katıldı. Bu devletler genel olarak İttifak Devletleri adıyla anıldı. Karşılarında başlangıçta Fransa, Rusya ve İngiltere bulunuyordu; bu devletlerin oluşturduğu grup ise İtilaf Devletleri olarak adlandırıldı. Japonya ve İtalya da savaş sırasında İtilaf Devletleri tarafına geçti. İtalya’nın konumu, savaşın taraflarının süreç içinde değişebileceğini gösteren önemli bir örnektir.

İttifaklar yalnızca askerî yardım sözü anlamına gelmiyordu. Büyük devletler arasındaki anlaşmalar, bir ülkenin güvenlik kaygısını diğer ülkelerin kararlarıyla bağlantılı hâle getiriyordu. Bu nedenle Avusturya-Macaristan ile Sırbistan arasındaki kriz, Rusya’nın Sırbistan’ı desteklemesi ve Almanya’nın buna karşılık vermesiyle genişledi. İngiltere’nin savaşa katılması da Almanya’nın Belçika’yı işgal etmesiyle bağlantılıydı. Böylece Avrupa’daki bloklaşma, savaşın bölgesel kalmasını engelledi.

Savaşın genel seyri ve dönüm noktaları

1914’te Almanya, Fransa’yı kısa sürede saf dışı bırakmayı amaçlayan bir saldırı planı uyguladı; ancak ilerleyişi eylül ayında durduruldu. Batı Cephesi’nde bundan sonra Manş Denizi’nden İsviçre’ye kadar uzanan, birbirine bağlı tahkimat ve siper hatları oluştu. Doğu Cephesi daha hareketli olmasına rağmen ağır kayıplara yol açan saldırılar kesin bir üstünlük sağlamadı. Verdun, Somme ve Passchendaele gibi büyük çarpışmalar Batı Cephesi’ndeki kilitlenmeyi sona erdiremedi.

Siper savaşlarının yaygınlaşması, savunmanın saldırıya karşı güçlenmesiyle ortaya çıktı. Askerler korunaklı hatların arkasından ateş ediyor, saldıran birlikler ise açık arazide ağır silahların hedefi oluyordu. Bu durum savaşın kısa sürede sonuçlanmasını engelleyerek uzun ve yıpratıcı bir mücadeleye dönüştü.

1917’de Almanya’nın denizaltı savaşını yeniden sınırsız biçimde yürütmesi üzerine Amerika Birleşik Devletleri İtilaf Devletleri yanında savaşa girdi. Aynı yıl Rusya’daki devrimci gelişmeler Rusya’nın savaştan çekilmesine yol açtı; Rusya, Mart 1918’de İttifak Devletleriyle ayrı bir barış yaptı. Bu gelişme Almanya’nın doğudaki yükünü azalttı, ancak Almanya’nın 1918’de Batı Cephesi’ndeki saldırısı ordusunu yıprattı. Ağustos 1918’de başlayan İtilaf ilerleyişi Alman cephesinde çözülmeye neden oldu. Osmanlı Devleti ve Avusturya-Macaristan’ın ateşkes imzalamasından sonra Almanya yalnız kaldı ve 11 Kasım 1918’de ateşkesle savaş sona erdi. Ayrıntılı cepheler ve askerî harekâtlar ayrı bir başlık altında incelenir.

Osmanlı Devleti’nin savaşa katılması ve genel rolü

Osmanlı Devleti, savaşın başında tarafsız görünse de Kasım 1914’te İttifak Devletleri yanında savaşa katıldı. Böylece Avrupa’da başlayan çatışma Osmanlı topraklarını da içine aldı. Osmanlı’nın savaşa katılması, İttifak Devletleri’nin karşısındaki cephe alanını genişletti ve savaşın Orta Doğu ile boğazlar çevresindeki gelişmelerle bağlantı kurmasına neden oldu.

Osmanlı Devleti savaş boyunca farklı bölgelerde mücadele etti. Bu cephelerin ayrıntılı askerî gelişmeleri, ayrı bir Osmanlı cepheleri incelemesinin konusudur. Osmanlı’nın savaşa katılımındaki en dikkat çekici gelişmelerden biri, İtilaf Devletleri’nin Gelibolu’ya yönelik harekâtının başarısız olmasıdır. Ancak savaşın genel sonucu Osmanlı açısından olumsuz oldu; 30 Ekim 1918’de Mondros Ateşkesi imzalandı ve Osmanlı Devleti savaştan çekildi.

Mondros Ateşkes Antlaşması, Osmanlı’nın askerî bakımdan savaşı sürdüremeyecek duruma geldiğini gösteren bir dönüm noktası oldu ve İtilaf Devletleri’nin Osmanlı toprakları üzerindeki baskısını artırdı.

Savaşın sonuçları

I. Dünya Savaşı’nın sonunda İttifak Devletleri’nin askerî ve siyasi direnci çöktü. Bulgaristan 29 Eylül 1918’de, Osmanlı Devleti 30 Ekim’de, Avusturya-Macaristan ise 3 Kasım’da ateşkes imzaladı. Almanya’nın da 11 Kasım 1918’de ateşkesi kabul etmesiyle savaş sona erdi. Bu ateşkesler, savaşın yalnızca cephedeki yenilgilerle değil, devletlerin yönetim ve toplum yapılarındaki krizlerle de bağlantılı olduğunu gösterdi; Almanya’da imparatorun tahttan çekilmesi bunun somut örneklerinden biridir.

Savaş, Rus, Alman, Avusturya-Macaristan ve Osmanlı imparatorluklarının yıkılmasına yol açtı. İmparatorlukların çözülmesiyle Avrupa’nın ve çevre bölgelerin siyasi haritası değişti. Polonya, Finlandiya, Baltık devletleri, Çekoslovakya ve Yugoslavya gibi yeni bağımsız devletler ortaya çıktı. Bu durum, daha önce tek bir imparatorluk yönetimi altında bulunan toplulukların farklı siyasi sınırlar içinde örgütlenmesi anlamına geliyordu; ancak yeni sınırlar bütün sorunları ortadan kaldırmadı.

Yenilen devletler için savaş sonrasında çeşitli barış düzenlemeleri hazırlandı. Bu düzenlemeler toprak kayıpları, silahsızlandırma ve siyasi yükümlülükler getirerek yeni bir güç dengesi kurmayı amaçladı. Barış antlaşmalarının ayrıntıları ve savaş sonrası düzen ayrı bir makalenin konusudur. Dünya barışını koruma amacıyla Milletler Cemiyeti kuruldu, fakat savaşın bıraktığı istikrarsızlıkları yönetmekte yeterli olamadı. Böylece savaş, yalnızca 1914-1918 arasındaki çatışmayı değil, sonraki yılların siyasi sorunlarını da şekillendiren kapsamlı bir dönüşüm meydana getirdi.