Tüketim Nedir? Nihai Kullanım ve Harcama Türleri

Tüketimin tanımı

Tüketim, bir mal veya hizmetin fayda sağlamak ve bir ihtiyacı ya da isteği karşılamak amacıyla kullanılmasıdır. Buradaki temel nokta, mal veya hizmetin son kullanım için değerlendirilmesidir. Bir kişinin yiyecek, giyecek veya ulaşım hizmeti satın alması; satın alınan şeyden doğrudan yararlanması nedeniyle tüketim kapsamına girer.

Tüketim süreci yalnızca satın alma anından ibaret değildir. Mal veya hizmet, kullanıldığında tüketiciye bir fayda sağlar ve ekonomik anlamda tüketim gerçekleşir. Örneğin bir ailenin evde yemek hazırlamak için satın aldığı sebzeleri kullanması tüketimdir. Sebzeler kullanılarak ailenin beslenme ihtiyacı karşılanır ve ürün nihai amacına ulaşır.

Bir işletmenin üretim sırasında kullandığı malzemeler ise aynı bakışla değerlendirilmez; çünkü bu malzemeler henüz son kullanıcıya ulaşmamış, başka bir ürün veya hizmetin ortaya çıkmasına katkı sağlamıştır. Tüketim teorileri ve tüketim fonksiyonu, bu kavramın gelirle ilişkisini açıklamak için kullanılan daha ileri konulardır.

Nihai kullanım ölçütü

Bir harcamanın tüketim sayılıp sayılmadığını belirleyen temel ölçüt, satın alınan mal veya hizmetin nihai kullanım amacıyla alınıp alınmadığıdır. Nihai kullanım, malın veya hizmetin başka bir üretim sürecine girdi olmadan doğrudan tüketicinin ihtiyacını ya da isteğini karşılaması demektir.

Aynı ürün, kullanım amacına göre farklı biçimde değerlendirilebilir. Bir evin yemek yapmak için aldığı un, ev halkının doğrudan kullanacağı bir ürün olduğu için tüketimdir. Bir fırının ekmek üretmek için aldığı un ise üretim sürecinde kullanılan bir ara malıdır; fırın bu unu tek başına son kullanım amacıyla değil, başka bir ürün üretmek için kullanır. Bu nedenle yalnızca ne satın alındığına değil, satın alınan malın hangi amaçla kullanılacağına bakılır.

Benzer ayrım hizmetlerde de görülür. Bir kişinin sinema bileti alıp filmi izlemesi nihai kullanımdır. Bir işletmenin çalışanlarına üretim faaliyetleri için aldığı teknik danışmanlık hizmeti ise işletmenin faaliyet sürecine bağlı bir harcama olabilir. Nihai kullanım ölçütü, bu farklı durumları birbirinden ayırmaya yardımcı olur.

Mal ve hizmet tüketimi

Tüketim yalnızca fiziksel malların kullanılmasıyla sınırlı değildir; hizmetlerden yararlanılması da tüketimdir. Gıda, kıyafet, kitap ve mobilya gibi elle tutulabilen ürünler mal tüketimine örnektir. Ulaşım, eğitim, sağlık, iletişim ve eğlence gibi doğrudan kullanılan faaliyetler ise hizmet tüketimi içinde değerlendirilir.

Mal ile hizmet arasındaki temel fark, malın genellikle somut bir ürün, hizmetin ise bir faaliyet veya yarar sunmasıdır. Ancak ikisinin ortak yönü, son kullanıcıya bir fayda sağlamalarıdır. Örneğin bir öğrencinin ders kitabı satın alması mal tüketimi, bir ulaşım aracını kullanarak yolculuk yapması ise hizmet tüketimidir. Her iki durumda da satın alınan şey, başka bir ürün üretmek için değil, kullanıcının ihtiyacını karşılamak için kullanılır.

Tüketim ile diğer harcama türlerinin farkı

Her harcama tüketim değildir. Tüketimde satın alınan mal veya hizmet, son kullanıcı tarafından doğrudan kullanılır. Yatırım harcamalarında ise gelecekte üretim yapmaya veya gelir elde etmeye yardımcı olacak varlıklar edinilir. Örneğin bir işletmenin üretimde kullanmak üzere makine alması, doğrudan tüketimden çok yatırım niteliğindedir.

Ara malı kullanımı da tüketimden ayrılır. Ara malı, başka bir mal veya hizmeti üretmek için kullanılan girdidir. Bir pastanenin pasta yapımında kullandığı un veya bir mobilya üreticisinin kullandığı kereste bu duruma örnektir. Bu ürünler üretim sürecinde yer aldığı için nihai kullanıcıya sunulan son ürün değildir.

Tasarruf ise gelirin o anda harcanmayıp gelecekte kullanılmak üzere ayrılmasıdır. Bankada tutulan ve henüz bir mal veya hizmet satın almak için kullanılmayan para tüketim gerçekleştiği anlamına gelmez. Böylece tüketim doğrudan kullanım amacıyla yapılan harcamayı, yatırım gelecekteki üretim kapasitesini, ara malı üretim girdisini, tasarruf ise ertelenmiş harcamayı ifade eder.

Tüketim kararında ihtiyaç, istek ve bütçe ilişkisi

Tüketim kararları ihtiyaçlar, istekler ve bütçe arasında kurulan dengeyle ilgilidir. İhtiyaç, yaşamı sürdürmek veya temel bir işi gerçekleştirmek için gerekli görülen mal ve hizmetleri ifade eder. İstek ise zorunlu olmayan, kişinin tercihlerini veya konfor arayışını yansıtan seçimdir. Aynı ürün bir kişi için ihtiyaç, başka bir kişi için istek olabilir.

Bütçe, belirli bir dönemde kullanılabilecek para miktarını gösterir ve tüketim seçeneklerini sınırlar. Bir kişi sahip olduğu bütçeyle bütün ihtiyaç ve isteklerini aynı anda karşılayamayabilir. Bu nedenle önceliklerini belirler, fiyatları karşılaştırır ve harcamasını ödeme gücüne göre planlar. Örneğin sınırlı bütçesi olan bir öğrencinin önce ulaşım ve eğitim giderlerini karşılayıp daha sonra eğlence harcaması yapması, ihtiyaç ile isteği bütçe çerçevesinde değerlendirmesine örnektir.

Gelirin bir bölümü tüketim için harcanırken kullanılmayan bölümü tasarruf edilebilir. Gelir, tüketim ve tasarruf arasındaki ilişkiyi temel düzeyde ifade etmek gerekirse gelir, tüketim harcaması ile tasarruf arasında paylaştırılır. Tüketici davranışı ve tüketim kararlarını etkileyen faktörler ise bu temel ilişkinin ötesinde ayrı bir konudur.